Geluk bij ongeluk

Serendipiteit, een niet-gezochte vondst doen, komt vaak voor in de geneeskunde. Zo scheurde in 1952 hersenchirurg Cooper een bloedvat open.

Als medicijnen tegen de ziekte van Parkinson niet meer effectief zijn, wordt er nogal eens een elektrode in de diepte van de hersenen geïmplanteerd. Deze wordt door een pacemaker elektrisch gestimuleerd waardoor de functie van een klein hersengebiedje tijdelijk wordt uitgeschakeld. Het is indrukwekkend om te zien hoe heftige tremoren opeens verdwijnen als de patiënt zelf de stimulator aanzet. De geschiedenis die geleid heeft tot het gebruik van deze diepte-elektroden is er één van serendipiteit. Het door toeval, maar wel met kennis van zaken, een niet gezochte vondst doen is vaak voorgekomen in de geneeskunde. In 1952 was het plan bij een Parkinsonpatiënt een zeer ingrijpende hersenoperatie uit te voeren, waarbij ernstige tremoren gestopt zouden worden door motorische banen te doorsnijden zodat de patiënt verlamd zou worden. Tijdens de operatie scheurde de chirurg Cooper per ongeluk een bloedvat open. De bloeding werd gestopt door het vat af te binden en de operatie werd voor de zekerheid gestaakt. Tot ieders verbazing was de tremor van de patiënt na de mislukte operatie verdwenen, zonder dat er sprake was van een verlamming. Cooper ging vervolgens expres dit bloedvat dichtbranden, waardoor er een hersengebiedje uitgeschakeld werd. Hij kon zo de tremor in 65% van de Parkinsonpatiënten verminderen en de spierstijfheid in 75%. Daarna kwam er een periode waarin op basis van theoretische overwegingen verschillende hersengebiedjes uitgeschakeld werden. Hieruit kwam het gebied onder de thalamus naar voren als het meest effectief. Hierin worden tegenwoordig nog steeds de meeste elektrodes bij Parkinsonpatiënten geplaatst. Het mooie van zo’n elektrode is dat de uitschakeling reversibel is, dat je kunt kijken waar precies het effect het grootst is, en dat je de manier waarop de elektrode gestimuleerd wordt steeds kunt bijstellen. Zo kunnen zowel de traagheid als de spierstijfheid, de tremor en het lopen verbeteren, hoewel het ziekteproces zelf niet vertraagd wordt.

Er lopen nu wereldwijd zo’n 35.000 mensen rond met een diepte-elektrode in hun hersenen. Zoals bij iedere werkzame therapie wordt, in tweede instantie, ook de kans op bijwerkingen duidelijk. Het sociaal functioneren van Parkinsonpatiënten met een diepte-elektrode kan problemen geven met hun partner en met de werkomgeving. Hoewel de meeste patiënten zelf zeer tevreden waren over de kwaliteit van hun leven, meldt de familie dat ze soms prikkelbaarder en labieler zijn. Bij 9% zijn er psychiatrische complicaties zoals een toegenomen impulsiviteit bij het nemen van beslissingen, of huilbuien. Stimulatie van de elektrode kan een depressie verergeren en zelfs soms tot zelfmoord leiden. Een enkele keer leidt het plaatsen van de elektrode tot dementeringsverschijnselen door een bloeding of hersenbeschadiging. Maar soms verdwenen die als de stimulator anders werd afgesteld. Ook een psychose, seksuele ontremming en een gokverslaving zijn beschreven. Een patiënt die voor de operatie een typische zuinige Hollander was kon na de ingreep geen gokautomaat meer voorbij lopen. Pas toen, na jaren, door zijn torenhoge schulden zijn huis moest worden verkocht, zijn partner wilde scheiden en hij een zelfmoordpoging had gedaan werd dit probleem onder de aandacht van de artsen gebracht. Maar gokverslaving kan ook optreden bij de klassieke Parkinsontherapie met l-dopa. Het dopaminesysteem staat centraal in de verslavingsproblematiek. Een uitzonderlijke bijwerking had een patiënt die manisch werd en in Spanje en Turkije huizen ging kopen zonder dat hij daarvoor de middelen had. Hij wilde de stimulator ook niet af laten zetten. Stimulatie met diepte-elektrodes kan bovendien stoornissen in het denken, het geheugen en het spreken veroorzaken. De meeste psychiatrische bijwerkingen van diepte-elektrode stimulatie zijn tijdelijk, goed te behandelen en mogelijk zelfs te voorkomen. Ze leren ons tevens iets over de functie van hersenstructuren en hersencircuits bij psychiatrische symptomen, zoals de rol van het dopaminesysteem bij verslaving. Het succes van de diepte-elektrodes bij de ziekte van Parkinson heeft geleid tot toepassingen bij neurologische en psychiatrische ziektebeelden, zoals bij pijn, clusterhoofdpijn, depressie, angst, zelfmutilatie en compulsieve stoornissen. En er zijn studies gaande over de behandeling van vetzucht en verslaving met diepte-elektrodes. De mogelijkheden lijken onuitputtelijk. Dat had Cooper nooit gedacht toen hij in 1952 per ongeluk een bloeding veroorzaakte.

Dick Swaab

Dick Swaab is hoogleraar in de neurobiologie aan de Universiteit van Amsterdam. Hij is verbonden aan het Nederlands instituut voor Neurowetenschappen. Reacties en vragen kunt u sturen naar zbrieven@nrc.nl