Gates blijft aan het stuur

Bill Gates heeft de eerste week van zijn pensionering achter de rug. 33 jaar geleden richtte hij Microsoft op, en hij heeft het sindsdien geleid van een piepkleine start-up tot een van de grootste bedrijven ter wereld. Dat is een enorme prestatie, welke meetlat je ook aanlegt. Niet veel mensen kunnen bijvoorbeeld doelgericht en effectief leiding geven aan zowel een clubje pioniers van elf mensen als aan een multinational met bijna 90.000 medewerkers. Toen Gates in 1975 begon was IBM de onbetwiste computergrootmacht van de wereld. Nu is Microsoft het onvoorstelbare bedrag van 240 miljard dollar waard, en is daarmee IBM royaal voorbij. Het is een verhaal dat doet denken aan Napoleon: de voormalige machthebbers zijn aan de kant gezet, een ambitieuze uitdager heeft zichzelf tot keizer gekroond.

Gates en Napoleon, er zijn meer parallellen. Bewieroking bijvoorbeeld. In de Economist van vorige week stond een hoofdredactioneel commentaar dat hoog opgaf over Gates’ „vision” en „genius”, alsof hij van het begin af heeft geweten waar hij mee bezig was en waar hem dat heen zou leiden. Het doet denken aan de oude filosoof Hegel, die in 1806 Napoleon Jena zag binnenrijden nadat hij het Pruisische leger had verslagen. Voor hem was hij de historische held, de doelgerichte, drijvende kracht van de geschiedenis die zou leiden tot de verwerkelijking van de Weltgeist. Geen gering eerbetoon voor een telg uit de lagere Corsicaanse adel.

Zo krijgt Gates van de Economist lof toegezwaaid voor de genialiteit waarmee hij wist wat hij nodig had, en hoe het te krijgen. En voor de arrogante vanzelfsprekendheid waarmee hij de wereld wist te buigen naar zijn wil.

Je hoeft Gates niet te kennen om te zien dat hij een buitengewoon intelligente, veeleisende en gedreven man moet zijn, en een briljante ondernemer. Zonder die kwaliteiten neem je het niet ongestraft op tegen de grootmachten van je tijd, zoals Napoleon een jaar voor Jena tegelijk de Oostenrijkse en de Russische keizer versloeg.

Tolstoj had ook zijn kijk op Napoleon, maar die was heel anders. Mensen als Napoleon zijn als schuimbellen op de golven, zei hij. Wij zien de schuimbel en denken dat hij de golf veroorzaakt. Met andere woorden en toegepast op Gates, de omstandigheden waren al aan het ontstaan. Ze wachtten alleen op een extern effect om ze zichtbaar te maken, zoals een verzadigde oplossing ineens kan kristalliseren door een tik tegen het glas. De waarheid ligt waarschijnlijk in een combinatie van factoren. De tik moet wel gegeven worden, ook al is het door iemand die niet overziet wat de gevolgen zijn. Gates heeft met Microsoft zijn tik uitgedeeld, goed getimed en goed geplaatst. Zijn visie van „een computer op elk bureau en in ieder huis” heeft de wereld veranderd, ook al heeft zelfs hij nooit helemaal voorzien wat er nog meer uit zou voortkomen. Zoals de opkomst van nieuwe uitdagers die hem nu zien zoals hij vroeger IBM zag – een bedrijf uit een vorig tijdperk dat vastzit in een achterhaald concept.

Gates is nu 53 en verlaat het bedrijf op de top. Hij pakt het anders aan dan Napoleon. Die had het hoogtepunt van zijn macht bereikt rond 1810, op zijn veertigste. Maar van ophouden en consolideren wist hij niet. De wereldgeest overschatte zichzelf bij Moskou, ging onder bij Waterloo en stierf op zijn 51ste in eenzame ballingschap. Maar wat moet je ook als je leeft bij de geur van kruit, bloed en paarden, en daarmee je mooiste triomfen hebt gevierd? De verleiding om door te gaan is groot want wat moet je anders? Dan bezit de man niet meer de macht, maar de macht de man.

Gates bezit een van de grootste vrij besteedbare privévermogens ter wereld. Het begrip vermogen is een mooi woord. Het duidt op wat het vermag, wat het kan of waartoe het in staat is. Vermogen is macht, potentieel. Het is energie, paardenkrachten, de mogelijkheid om iets te verzetten. Gates weet dat. Hij heeft bepaald dat zijn kinderen van zijn enorme vermogen elk een spaarpotje van 10 miljoen krijgen en meer niet. Jongeren met een brommerrijbewijs zet hij niet in een Formule 1-bolide, dat is slecht voor de machine en voor de mensen. Gates blijft zelf aan het stuur. Hij is niet geïntimideerd door het vermogen dat hij immers zelf heeft opgebouwd. Hij stopt het in een stichting en houdt daarvan de leiding. Als een van de weinigen in de wereld is hij sterk genoeg om het te laten luisteren en het dienstbaar te maken aan zijn eigen doelen. Iets met veel pk’s moet bekwaam worden aangestuurd, anders gaat het stuurloos met zichzelf aan de haal en maakt het brokken voor de bestuurder en de omstanders.

„Wij welgestelden hebben het niet makkelijk”, zegt een vriend van me soms met een theatrale zucht. Niet-welgestelden hebben het natuurlijk nog minder makkelijk, maar hij heeft wel een punt. De vraag is of je je geld laat bepalen wat je doet en hoe je gaat leven, of dat je je geld laat doen wat jij vindt dat goed is. Ben je zelf de baas of is je geld het; heb je bezit of ben je zelf bezit geworden? Het vraagt hoe dan ook om een standpuntbepaling, want anders bepaalt het jou.

Door toeval, intelligentie en hard werk is Gates een van de grootste particuliere vermogens ter wereld in de schoot gevallen, net zoals Napoleon in zijn tijd vanuit zijn Corsicaanse dorp de machtigste man van Europa was geworden. Napoleon kon geen afscheid nemen van de macht en zocht tegen het eind, tevergeefs, slechts zijn eigen glorie. Gates heeft een nieuw levensdoel, dat zo mogelijk nog ambitieuzer is dan dat van de computer in ieder huis. Het gaat hem nu om niets minder dan het bestrijden van ziekte, armoede en onwetendheid in de wereld. Op het gebied van malariabestrijding alleen al geeft zijn stichting nu evenveel uit als de Wereldgezondheidsorganisatie van de Verenigde Naties. Dat levert natuurlijk zijn eigen spanningen op, maar het is eindeloos veel waardiger dan de decadente zelfbevrediging van bijvoorbeeld het volgende supermegajacht.