Tillmans’ mooiste foto is metafoor voor de fotografie

Tentoonstelling Tegenwoordigheid van Geest – Een keuze uit de collectie door Wolfgang Tillmans. T/m 30 september in het Stedelijk Museum, www.stedelijkmuseum.nl.

De mooiste foto die Wolfgang Tillmans tot nu toe maakte is Police Helicopter uit 1995. Vanuit een hoge flat kijken we uit over een grote stad, vermoedelijk Los Angeles. De stad vormt een subliem spel van licht en donker: sommige gebouwen en straten zijn diepzwart, andere baden in de gloed van gebouwen en straatlantaarns – het ‘omgevingslicht’ is zo sterk dat het een koepel vormt boven de stad. Toch valt dit allemaal in het niets bij twee dunne, felle banen die de hemel doorsnijden: boven de stad hangen twee politiehelikopters die een object, een auto, een mens in hun lichtbundels vangen. Police Helicopter is niet alleen mooi omdat het zo’n spectaculaire foto is, maar ook omdat het een prachtige metafoor is voor veel fotografie in het algemeen: een beeld dat enerzijds bestaat uit subtiel spel van ‘passief’ licht, terwijl datzelfde licht één mens, dier of object klemzet. Als een jager die zijn prooi vastnagelt met een speer.

Police Helicopter is een van de pronkstukken op de tentoonstelling Tegenwoordigheid van geest die deze zomer in het Stedelijk Museum is te zien. De expositie bestaat uit twee elementen: enerzijds zijn er werken die door Tillmans zijn uitgezocht uit de Stedelijk-collectie, onder andere van Isa Genzken, Morris Louis, René Daniëls en Bruce Nauman. Anderzijds is er de zogenaamde Stedelijk Room: bijna dertig foto’s van Tillmans zelf die zijn hele carrière tot nu toe omspannen en die tussen de collectiewerken door worden getoond – deze Stedelijk Room is onlangs door het museum aangekocht.

Om daarmee te beginnen: aan deze ‘foto-installatie’ kan het museum zich geen buil vallen. Tillmans, die zelf de foto’s voor het werk selecteerde, is bepaald genereus geweest in het opnemen van klassiekers uit zijn oeuvre. Niet alleen Police Helikopter zit erbij, maar ook Lutz & Alex, climbing tree, Man pissing on chair en het geweldige Rat, disappearing, waarop we een rat in het riool zien wegschieten, terwijl zijn kont en staart nog net parmantig uit het gat omhoog steken.

Nog interessanter is dat in de Stedelijk Room ook een aantal van Tillmans’ recentere werken zijn opgenomen: volkomen abstracte foto’s. Hij maakt ze door in de donkere kamer te spelen met chemicaliën, afdrukpapier en licht. Tillmans’ abstracten lijken nog het meest op felgekleurde, monochrome stukken plastic – ieder spel, iedere vorm van ‘handenarbeid’ is verdwenen.

Uit de Stedelijk-collectie heeft Tillmans opvallend veel minimalistische en abstracte schilderijen uit de jaren zestig of zeventig uitgekozen. Deze stromingen zijn momenteel niet populair, en het is aangenaam een aantal van de werken terug te zien. Prachtig is bijvoorbeeld Daan van Goldens White painting (1966), maar vooral Ellsworths Kelley’s White Triangle with Black Curve (1972) biedt een allerprettigst wederzien: dit schilderij van een driehoek waaruit Kelley, door een minieme boog zwart te schilderen, een bijna perfecte kwart cirkel laat opdoemen, is een prachtige zinsbegoocheling. Dat juist Tillmans, vooral bekend om zijn foto’s van modern levensgevoel en jeugdcultuur, dergelijke kunstwerken opnieuw onder de aandacht weet te brengen, zegt iets over de breedte van zijn blik.