De blauwe lucht aanraken

Je zou verwachten dat Hemels Gewelf, het beroemde landschapsproject van de Amerikaanse kunstenaar James Turrell, op een idyllische plek in de Haagse duinen zou liggen, ver weg van de bewoonde wereld. Turrell (Los Angeles, 1943) werkt graag op afgelegen plekken. Al dertig jaar lang bouwt hij in de woestijn van Arizona aan zijn levenswerk Roden Crater, een observatorium in de krater van een dode vulkaan. Turrell wil er de beste omstandigheden scheppen om de hemel te aanschouwen.

Maar Hemels Gewelf, een kleinere versie van Roden Crater, heeft niet zo’n spectaculair decor. De kunstmatige krater is gebouwd op een vuilstortplaats met de naam Puinduinen en ligt ingeklemd tussen een woonwijk, sportvelden, een weg en de parkeerplaats van een nabijgelegen restaurant. De buitenkant van het kunstwerk ziet eruit als een ordinair uitkijkpunt: via een trap word je zo’n veertig meter de berg op geleid. Een zes meter lange gang brengt je vervolgens in het hart van de krater.

Maar dan: eenmaal binnen vergeet je direct dat de stad op een steenworp afstand ligt. Hier heerst absolute rust. Flats, vuurtorens en windmolens hebben zich verstopt achter de met jong gras begroeide kraterwanden. Het enige wat je ziet is de helderblauwe lucht. Op de bodem van de krater staat een stenen bank met twee hoofdsteunen. Je kunt er met zijn tweeën tegelijk op plaatsnemen, voet tegen voet. En wie zijn hoofd ver genoeg achterover helt kan in één blik de hele ellipsvormige krater overzien. De lucht wordt dan als het ware ingelijst. En even lijkt de hemel zo dichtbij dat je hem haast kunt aanraken.

Turrell bouwde zijn Hemels Gewelf in 1996, in opdracht van het Haagse kunstcentrum Stroom. Het kunstwerk bleek al snel een publiekslieveling. Kunsttoeristen kwamen vanuit heel de wereld naar Den Haag om de bijzondere kijkervaring te ondergaan. Maar ook hangjongeren en mountainbikers ontdekten de plek. Toen Turrell twee jaar geleden zijn Hollandse krater bezocht, trof hij een vervallen kunstwerk aan. Weersinvloeden en wandelschoenen hadden de kraterwanden aangetast.

Vorige maand is het Hemels Gewelf opnieuw opgeleverd, na een renovatie van vier maanden die in totaal 150 duizend euro kostte. Het gras ligt er weer strak gemaaid bij. Een wildrooster in de tunnel moet honden en fietsers afschrikken. En een trap die in de kraterwand is aangebracht, moet voorkomen dat het publiek zijn eigen weg omhoog zoekt. De kraterrand is breder gemaakt, zodat je nu helemaal rondom kunt lopen.

Die aanpassingen hebben wel hun effect op de kijkervaring. Want zodra er iemand op de rand staat, verdwijnt het effect dat je onder een blauwe koepel ligt. Tijdens mijn bezoek heb ik Turrells heiligdom slechts een paar tellen voor mij alleen. Daarna neemt een groep jongeren met flessen wijn de kraterrand in. Er zit niets anders op dan nog eens terug te komen, bij voorkeur op een bewolkte dag. Een grijze lucht schijnt meer te koepelen, zo heb ik me laten vertellen.

James Turrell: Hemels Gewelf. Tegenover Restaurant De Haagsche Beek, Machiel Vrijenhoeklaan 175, Kijkduin. Inl: www.stroom.nl