Acht maanden in het ei, vier maanden leven

De kameleon Furcifer labori leeft alleen tijdens het natte seizoen. Onduidelijk is waarom het dier geen zomerslaap houdt om de hitte te overleven.

Hester van Santen

Vier maanden nadat de kameleon Furcifer labordi in het kreupelhout van Madagaskar uit het ei is gekropen, nadert zijn einde alweer. Het reptiel, dat alleen tijdens het natte seizoen leeft, is het kortst levende dier dat op vier poten rondloopt. Biologen uit de Verenigde Staten en hun collega’s ter plaatse ontdekten zijn merkwaardige levensloop. Ze schreven er dinsdag over in de online editie van het wetenschappelijke tijdschrift Proceedings of the National Academy of Sciences.

Een levenscyclus die beperkt is tot een enkel jaar is iets voor insecten. De meeste vlinders leven slechts een paar weken als ze uit de pop zijn, veel bladluizen overwinteren als ei. Maar veel gewervelde dieren rekken hun leven. Jaar na jaar blijven ze vitaal en planten ze zich voort. Olifanten leven zo lang als mensen, reuzenschildpadden halen zonder moeite de honderd.

De kameleon van Madagaskar laat zien dat het ook anders kan. Alle eieren komen uit in november, binnen twee maanden zijn de kameleons volwassen. In januari en februari planten ze zich voort. Daarna worden ze al snel traag en slap. Ook vallen ze af en toe zonder aanleiding uit de boom, bleek toen de kameleons werden gevolgd. Eén of twee maanden later zijn alle kameleons dood. De eieren overleven het droge seizoen wel, om na acht tot negen maanden (ook ongewoon lang voor een ei) de volgende generatie te beginnen. De hele zomer lang is er geen volwassen kameleon te bekennen.

Met deze levenscyclus is het reptiel bijna uniek. Er zijn geen vogels die maar een jaar leven, en op een paar primitieve buideldieren na ook geen zoogdieren. Onder hagedissen bestaan notoire kortlevers, maar die houden het toch langer dan vier maanden vol. Het record ‘kortst levende gewervelde’ haalt de kameleon echter niet. Dat blijft op naam van een twee centimeter lang visje, Eviota sigillata, dat rond koraalriffen leeft. Twee maanden.

Het verhaal van de kameleon Furcifer labordi is meer dan een aardige anekdote. Evolutiebiologen vragen zich af waarom levenscycli zijn zoals ze zijn. Snel volwassen worden, fluks voortplanten en vroeg doodgaan horen bij elkaar. En, zo is de theorie: hoe groter de kans op ongelukken – opgegeten worden, van de honger omkomen – des te korter wordt ook de natuurlijke levensduur. Het hierboven genoemde rifvisje heeft in het wild elke dag een kans van één op dertien om dood te gaan. Er worden er veel opgehapt.

Kristopher Karsten van de Oklahoma State University en zijn collega’s constateren dat de kameleon zich aan dat patroon houdt. Behalve dat hij snel groeit, klein blijft (acht tot tien centimeter van snuit tot anus) en zich snel voortplant, lijkt ook de kans op ongeluk voor de volwassen dieren groot. Vier van de zeven gezenderde kameleons sneuvelden rond het hoogtepunt van de paartijd, mogelijk doordat ze werden opgegeten. Daarna volgt dan nog een lange droge periode.

Problematisch is echter dat een naast familielid van F. labordi (Ferucifer verrucosus) voor dezelfde uitdagingen staat, maar veel langer leeft. Die kruipt rond in hetzelfde kreupelhout maar overleeft de hitte in zomerslaap. Op de vraag waarom dan juist F. labordi voor zo’n extreme oplossing koos om dat harde leven te kunnen leiden, blijft Karsten het antwoord nog schuldig. Hij oppert onder meer dat het kan afhangen van de overlevingskans van de jongen: hebben die veel risico om dood te gaan, dan is een langer leven voor de ouders (met meer legsels) juist gunstiger. Mogelijk verschillen F. labordi en F. verrucosus daarin. Het zou dus de moeite waard zijn om meer aandacht te besteden aan de levenscyclus van kameleons, vindt de onderzoeksgroep. Maar ze zijn zo moeilijk te vinden, in het bos.

Rectificatie / Gerectificeerd

Correctie

kameleon

In het artikel `Acht maanden in het ei, vier maanden leven` (NRC Handelsblad, 3 juli) staat dat de kameleon Furcifer verrucosus `de hitte` overleeft in zomerslaap. F. verrucosus houdt wel een zomerslaap, maar doet dat vanwege de droogte. Het droge seizoen op Madagaskar is relatief koel.