Een proef voor Afrika

Afrika moet een oplossing vinden voor Zimbabwe, vindt minister Bert Koenders.

Maar de middelen van de buitenwereld zijn beperkt.

„Met uitzondering van de Zuid-Afrikanen is hier niemand die een goed woord over heeft voor Mugabe. Maar het pijnlijke is dat wat binnenskamers wordt gezegd niet noodzakelijkerwijs in het openbaar leidt tot een krachtige veroordeling.”

Het is een mengeling van ergernis en begrip die de Nederlandse minister Bert Koenders (Ontwikkelingssamenwerking, PvdA) door de telefoon vanuit de Egyptische badplaats Sharm-al-Sheikh laat doorklinken. De Verenigde Staten, Groot-Brittannië, Frankrijk en Nederland zijn de enige landen buiten Afrika die op ministerieel niveau zijn vertegenwoordigd op de top die de 53 landen van de Afrikaanse Unie daar momenteel houden. De intimidatie en het geweld in Zimbabwe vragen volgens Koenders om „een antwoord van de regio”. Maar hij weet dat dit moeilijk is omdat een aantal van de bij de top aanwezige Afrikaanse leiders „heel duidelijk voelt dat zij een volgende keer zelf aan de beurt zijn”.

Afrikaanse leiders die het opeens over democratie moeten hebben, dat is toch een vreemde zaak?

„Voor een aantal Afrikaanse landen betekent het eigenlijk dat het over henzelf gaat. Denk maar aan Gabon of Libië. Daardoor komt zo’n vergadering onder enorme spanning te staan. Maar er zijn ook landen als Kenia, Botswana en Zambia. Daar slentert het een betere kant op. Vroeger werd er helemaal nooit over dit soort dingen gesproken.”

Alles draait nu toch om de houding van Zuid-Afrika?

„Ik denk dat Zuid-Afrika ook wel ziet dat het een zekere smet over zich afroept als het niets doet.”

Er worden geen sancties overwogen tegen landen die Mugabe steunen.

„Daar is geen discussie over nu. We gaan ervan uit dat de Afrikaanse Unie zijn verantwoordelijkheid neemt, en werkt aan een machtsverdeling in Zimbabwe die is gebaseerd op de verkiezingsuitslag van maart [oppositieleider Morgan Tsvangirai won 29 maart de eerste ronde, red.] en nieuwe verkiezingen organiseert. Dat is de lakmoesproef voor Afrika zelf.”

Welke instrumenten heeft de buitenwereld nog?

„Dergelijke instrumenten zijn er in beperkte mate. Maar ze zijn er wel. En je moet ze dus maximaal gebruiken. Je ziet dat de druk op Zuid-Afrika wordt verhoogd. Maar er is geen deus ex machina. Dat is volstrekt duidelijk. Het is wel zo dat de relaties met Afrika op het spel staan. Alleen moet het niet het Westen tegen Afrika worden. Dat werkt alleen maar contraproductief.”

Waarbij de toenemende rol van China in Afrika de mogelijkheden van het Westen nog meer beperkt?

„China is gevoelig voor het punt dat men nu niet in internationaal verband een dwarsligger moeten zijn.” [Gisteren verklaarde China, gevraagd of het nieuwe sancties tegen Zimbabwe steunt, dat „Zimbabwe’s problemen moeten worden opgelost door de Zimbabweanen”, red.].

Waarom is Nederland zo actief?

„We spelen natuurlijk een rol omdat Tsvangirai bij ons in de ambassade zat. Maar we werkten al veel samen met de mensenrechtenorganisaties in Zimbabwe. Je moet het niet overdrijven. De Nederlandse polsstok is ook weer niet zo lang. Maar ik denk dat we worden beschouwd als een neutrale kracht zonder eigen agenda.”

Het klinkt misschien cynisch maar eigenlijk is de rol die Nederland mede dankzij het verblijf van Tsvangirai in de ambassade speelt, een prima gelegenheid om het Nederlandse mensenrechtenbeleid te etaleren.

„Dat is helemaal niet cynisch. We moeten laten zien waar we staan.”