De heiligheid van Nelson Mandela

Alleen al zijn verschijning wekt bij iedereen die niet van steen is ontroering op. Aan de vooravond van zijn negentigste verjaardag is de heiligheid van Nelson Mandela onomstreden. Icoon van de vrijheid, stem van het geweten van de mensheid. Hoogbejaard als hij is, wijdt hij aan het einde van een voorbeeldig en heldhaftig leven, zijn laatste krachten nog aan de strijd tegen aids, die zijn van de apartheid bevrijde land teistert.

Ter ere van zijn naderende 90ste verjaardag op 18 juli was Nelson Mandela vorige week in Londen eregast tijdens een concert met wereldsterren om geld in te zamelen voor de bestrijding van aids. Daaraan voorafgaand had hij tijdens een diner een als altijd indrukwekkende rede gehouden, waarin hij zich ook uitsprak over de toestand in Zimbabwe, echter zonder dictator Mugabe rechtstreeks te veroordelen. „Met droefheid slaan wij de voortdurende tragedie in Darfur gade. Dichter bij huis hebben we het oplaaien van geweld tegen mede-Afrikanen gezien in ons eigen land en het tragische falen van het leiderschap in ons buurland Zimbabwe.”

Deze, ongetwijfeld zorgvuldig gekozen, bewoordingen wekten juist omdat zij zo omfloerst waren onbegrip en teleurstelling. Een briefschrijver in The Independent noemde de veroordeling van de dictatuur in Zimbabwe „beschamend tam en te laat” voor iemand die eerder had gezegd niet te zullen terugschrikken voor het bekritiseren van vrienden als zij fouten maken of zich aan wandaden bezondigen. Waarom had Mandela zich met zijn onaantastbare gezag niet gekeerd tegen de onwettigheid van het regime in Zimbabwe, de desintegratie van de democratie en het bloedvergieten?

De meest voor de hand liggende verklaring is dat Mandela het beleid van de Zuid-Afrikaanse regering van zijn omstreden opvolger Mbeki niet wil doorkruisen. Het sleutelwoord is mogelijk: loyaliteit, een loyaliteit die zich dan echter ook uitstrekt tot Mugabe. In de jaren van de racistische heerschappij in zuidelijk Afrika waren zij nog strijdmakkers. Drie jaar geleden al gaf Mandela hem de raad af te treden, zoals hijzelf ook had gedaan. Maar naarmate de Zimbabwaanse leider verder afgleed naar machtswellust, corruptie en staatsterreur, mocht je toch hopen dat Mandela zijn morele invloed meer had laten gelden om te helpen een einde te maken aan de dictatuur in het buurland.

Zuid-Afrika heeft zich, als lid van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties, samen met Rusland en China uitgesproken tegen het illegitiem verklaren van de door Mugabe gehouden schijnverkiezing. Machtspolitieke en economische belangen prevaleren boven de ethische erfenis van Mandela. Overigens is Mandela waarschijnlijk als geen ander doordrongen van de dubbelzinnigheid en hypocrisie van het liberaal-kapitalistische Westen. Ten tijde van de Koude Oorlog was zijn Afrikaans Nationaal Congres aangewezen op hulp uit de Sovjet-Unie en de Oostbloklanden en was de illegitimiteit van het apartheidsregiem decennia lang voor het Westen geen punt. Bovendien: waar bleven de westerse protesten tegen de bloedige heerschappij van een Suharto in Indonesië of van Mobutu in wat nu weer Congo heet?

De nederlaag van de apartheid in Zuid-Afrika en de wereldwijd met de diepste vreugde en de hoopvolste verwachting begroete verkiezing van Mandela tot de eerste zwarte president van het land viel min of meer samen met het einde van de Koude Oorlog. En dat verklaart ook de geur van heiligheid waarin hij wandelt. Je zou hem kunnen zien als het vleesgeworden ‘Einde van de Geschiedenis’. Aan het begin van die geschiedenis staat in Afrika dan de figuur van de eerste premier van Congo, de in 1961 vermoorde Patrice Lumumba, die met Mandela een toekomstdroom van een Afrikaans socialisme deelde.

De heiligheid van Mandela is die van de martelaar die in leven bleef en de adoratie die hem toekomt heeft ook een element van de cultus van de superieure mens die zich op moest offeren voor het heil van de mensheid als geheel. In de regel loopt het niet goed af met charismatische leiders die ten tijde van hun aantreden een universele belofte belichamen: van bevrijding, van hoop. Bij de aanvaarding van de Nobelprijs voor de Vrede in 1993 sprak Mandela over ‘de nieuwe wereld’, zoals ook Fidel Castro over een nieuwe wereld (en zelfs de nieuwe mens) sprak. Als kenmerken van de nieuwe wereld noemde Mandela: democratie, respect voor de mensenrechten, een bestaan zonder de verschrikkingen van armoede, honger, ontberingen en onwetendheid, bevrijd van de gesel van burgeroorlogen, agressie en vluchtelingentragedies.

Daar is bitter weinig van terechtgekomen – wat niets afdoet aan de historische betekenis van het verdrijven van de apartheid. Maar ook Mandela zou, als hij president was gebleven, bij het verwerkelijken van zijn profetie te maken hebben gekregen met de meedogenloosheid van de wereldmarkt. Ook hij zou moeilijk hebben kunnen opboksen tegen de hardnekkige stammentwisten. Bovenal zou ook hij als bekleder van staatsmacht machteloos zijn blijven staan tegenover de nauwelijks te bevatten explosie van de sloppenwijken, waarin de staat niet eens aanwezig is en waar alleen georganiseerde bendes en religieuze verlossers gezag uitoefenen. En daar klonteren de verworpenen der aarde nu samen, bij honderden, miljoenen.

Mandela’s seculiere heiligheid zou op den duur onverenigbaar zijn geweest met de politieke macht van een president. Dus ondanks zijn al te omzichtige en te lang uitgestelde veroordeling van Mugabe, is er geen groter verschil in levenshouding en denkwijze te vinden dan dat tussen deze voormalige strijdbroeders. Het is het verschil tussen een machtsdronken dictator en een groot humanist die niets hoger acht dan de menselijke waardigheid.

De martelaar die in leven bleef werd de ex-president die uitsluitend nog een moreel gezag ambieerde. Mandela’s Afrikaans-socialistische droom echter is gestuit op de onmogelijkheid via de staatsmacht een nieuwe wereld te bouwen. Evenmin als de geschiedenis ten einde kwam, vernieuwde de wereld zich op slag. Maar dankzij een figuur als Nelson Mandela blijven de belofte en de hoop bestaan.

Daar dienen heiligen nu eenmaal voor.

Reageren op deze column kan op nrc.nl/etty