Verandering én continuïteit

Mark Klett legt plekken die ooit op oude foto’s zijn vastgelegd, opnieuw vast.

‘Rephotography’ laat zien wat veranderde en wat bleef.

Het Wilde Westen van de Verenigde Staten is in de greep van de goudkoorts en bedrijven met trotse namen als Empire, Confidence en Challenge hebben zich gehaast om het goud en zilver uit de mijnen te halen. Op de foto uit 1868 liggen de geblakerde heuvels van Nevada bezaaid met houten gebouwen. Op de volgende foto, uit 1979, is er van al die bedrijvigheid niets over, alleen de littekens die de mijnwerkers op de flanken van de heuvels hebben achtergelaten. Op de laatste foto, uit 1998, zijn die sporen zo vervaagd dat ze haast natuurlijke rotsformaties lijken.

Het drieluik maakt deel uit van het levenswerk van de Amerikaanse fotograaf Mark Klett: het herfotograferen van het westen van de Verenigde Staten. ‘Rephotography’ noemt hij die werkwijze. „Op het eerste gezicht gaat mijn werk over de landschappen die je op de foto’s ziet”, zegt hij in zijn studio in Arizona. „Maar eigenlijk gaat het over tijd, en over hoe wij ons verhouden tot de landschappen waar we in leven.”

Klett (1952) gaat terug naar plekken die al eerder gefotografeerd zijn en legt ze opnieuw vast. Dat doet hij zo nauwkeurig mogelijk: vanaf dezelfde plek, in hetzelfde jaargetijde, op hetzelfde uur van de dag. Soms is er in een eeuw heel veel veranderd. In het bestek van drie beelden zien we Salt Lake City uitgroeien van een verstrooide nederzetting tot een stedelijke woekering. Soms is er helemaal niets veranderd, bijvoorbeeld in de Grand Canyon waar de tijd in miljoenen jaren wordt gemeten. Hooguit is er een rots bij, een rots eraf. En soms, in tegenstelling tot wat je als kijker verwacht, is de mens juist uit die wilde landschappen verdwenen: waar eens een spoorbrug een hele vallei vulde, is nu niets.

De foto’s van Mark Klett gaan over verandering, maar evenzeer over continuïteit. Doordat ze plaats met tijd vermengen, gaan ze ook over de verhouding van de fotograaf tot de techniek die hij tot zijn beschikking heeft. De avonturiers van de negentiende eeuw moesten hun houten beeldboxen en zware glasplaten met lastdieren of op eigen rug zeulen; ze moesten dan ook goed kiezen wat ze fotografeerden en waar vandaan.

Hun vakgenoten in deze tijd kunnen die zorgvuldig gekozen locaties nazoeken met gps, archieven raadplegen met een laptop op hun hotelkamer, en de verhalen vastleggen – niet alleen op het platte vlak van de foto, maar ook met geluid, bewegend beeld en websites waarop de kijker de geschiedenis laag voor laag kan afpellen. Wij zijn bevoorrecht: we zien de wording van het landschap zich voor onze ogen ontvouwen.

Kletts uitgangspunt zijn de landschapsfoto’s waarmee het westen van de VS in de tweede helft van de negentiende eeuw in beeld en kaart werd gebracht. Klett: „Rond 1870 en 1880 zijn vier grote overheidsexpedities door het westen getrokken. Daar waren behalve landmeters en cartografen ook fotografen bij. Zij hebben onder heel moeilijke omstandigheden indrukwekkend werk gemaakt.”

Een eeuw later was het tijd geworden, vond hij, om die plaatsen en die beelden met hedendaagse ogen te bekijken. In 1977 begon hij het Rephotographic Survey Project. In de loop van drie jaar brachten Klett en zijn team honderdtwintig locaties opnieuw in beeld. Hij was opgelucht dat het klaar was, heeft hij weleens geschreven, maar twintig jaar later ging hij toch weer terug naar een groot aantal van die plekken, nu voor het project dat de naam Third View kreeg. Waarom? „In die tussenliggende twintig jaar was er veel veranderd. We hadden veel meer technische mogelijkheden, bovendien wordt de landschapsfotografie nu anders geïnterpreteerd.”

In de jaren zeventig was in de fotografie een romantische beeld van de wildernis in zwang, zegt hij. „De natuur moest vooral puur zijn – er staan nooit mensen op die foto’s – en alles wat de mens in het landschap had aangericht, was slecht. Ik daarentegen heb geen ideologische agenda. Ik wilde zonder opgeheven vinger kijken naar the man-altered landscape. Je kunt voorbij dat ideologische komen door te laten zien dat de mens altíjd in zijn omgeving heeft ingegrepen, en dat altijd zal blijven doen. Dat deden de native Americans ook, lang voordat wij blanken hier kwamen. En de fotografen uit de negentiende eeuw lieten helemaal niet de oertoestand van het Amerikaanse westen zien, zoals velen graag denken – er waren al wegen, treinen, dorpen.”

Een eeuw geleden was het natuurlijk wel veel rauwer en onveiliger in dat droge en knoestige landschap. Vervoer, onderdak, eten en drinken – voor de expedities van toen was dat alles niet vanzelfsprekend, ze waren dan ook veel meer met overleven bezig dan hun navolgers in onze tijd. Klett lacht: „Wij moesten juist veel moeite doen om te ontkomen aan opdringerige voorzieningen als hekken, borden ‘verboden toegang’ en voorgekauwde kampeerplaatsen.”

Klett legt zichzelf strenge beperkingen op in de veronderstelling dat juist daardoor zijn beelden, en de vergelijking met die van een eeuw eerder, het sterkst tot de verbeelding zullen spreken. Het werkt: doordat de randvoorwaarden allemaal eender zijn worden je ogen en gedachten gedwongen om zich op de inhoud van de beelden te concentreren.

Tegelijkertijd vraag je je als kijker af of zijn foto’s zelfstandige betekenis hebben, los van de vergelijking van vroeger. In Second Sight was dat amper het geval; in Third View wel, omdat de fotografie werd uitgebreid met geluidsfragmenten – gesprekken, flarden van de radio, de krakende deur van een verlaten huis, de wind – video’s, interviews en een website.

In mindere handen zou rephotography een demagogische uitstalkast kunnen zijn, waarbij ontzagwekkende oerbeelden van vroeger tegenover beelden van schade en teloorgang nu worden gezet. Dat gebeurt niet. Mark Klett is er niet op uit ons de les te lezen. Hij dringt door de lagen van de tijd heen om een subtiel verhaal te vertellen over de verhouding tussen dit onbarmhartige landschap en de mensen die hun sporen erin nalieten en ze weer zagen verdwijnen.

Meer foto’s in Third Views, Second Sights. A Rephotographic Survey of the American West, 2004, Museum of New Mexico Press, of op thirdview.org

    • Tracy Metz