Tussenjaar

Toen ik klaar was met mijn middelbare school, op mijn achttiende, vertrok ik op wat toen nog een wereldreis heette. Dat was indertijd ongebruikelijk. Althans, voor zover ik weet was ik de enige in mijn klas die dit deed.

Mijn ouders ondersteunden het van harte, maar diverse ouders van klasgenoten waren er niet gerust op: was dat nou wel verstandig, zou ik niet ‘losslaan’, zou ik ooit de discipline hervinden om aan een vervolgopleiding te beginnen?

Inmiddels is de situatie drastisch veranderd. Sinds enige tijd bestaat er zoiets als een tussenjaar – een jaar tussen je middelbare school en je vervolgopleiding. Ik ken nu een paar jongeren die na de zomer aan een vervolgopleiding beginnen, maar de meesten nemen eerst een tussenjaar. Om te gaan reizen bijvoorbeeld. Een half jaar naar Australië is erg populair, maar ook Nieuw Zeeland, Thailand en de VS zijn in trek.

Het tussenjaar dus. Hoewel het verschijnsel snel is ingeburgerd („Wat? Neem jij géén tussenjaar? Ik zou het lekker doen joh. Je moet je hele leven nog zo hard werken”), ontbreekt het woord tot nu toe in de Grote Van Dale. Is het dan zo nieuw?

Nee, Petrus Weiland tekende het al in 1810 op in zijn Beknopt Nederduitsch taalkundig woordenboek, in de betekenis ‘een jaar, dat tusschen andere jaren invalt’ en met als voorbeeldzin „na verloop van drie tusschenjaren van kommer en verdriet”.

In de krantenarchieven duikt het tussenjaar sinds 1983 met regelmaat op. Het lijkt erop dat het twee keer in het Nederlands is geïntroduceerd. Aan het begin van de negentiende eeuw in de literaire taal, waar het nooit veel opgang heeft gemaakt, want in onze literaire werken is het slechts zelden te vinden. En aan het eind van de 20ste eeuw in de kranten, waar het in twee domeinen opduikt: eerst alleen op de sportpagina’s en vervolgens ook in berichten over het onderwijs.

Om dit met cijfers te onderbouwen: in het digitale archief van de Leeuwarder Courant komt tussenjaar van 1886 tot 1962 slechts vijf keer voor; vanaf 1983 ruim veertig keer, aanvankelijk alleen in sportberichten.

In Nexis Lexis, de grootste verzameling digitale kranten, vinden we tussenjaar sinds 1991 ruim negenhonderd keer en ook daar aanvankelijk alleen in sportberichten.

Opmerkelijk is overigens dat de sportredacties tussenjaar lang als een ongewoon woord zijn blijven beschouwen. We treffen het tientallen keren tussen aanhalingstekens aan en een paar keer wordt het als een modewoord onder trainers aangemerkt („Je moet dit seizoen als een tussenjaar beschouwen”).

Sinds wanneer vinden we tussenjaar in onderwijsberichten? Sinds 1995. In dat jaar schreef Trouw, in een artikel over assistenten in opleiding (aio’s), over „een ‘tussenjaar’ tussen het afstuderen en het werkelijke begin van het projectonderzoek”. In 1999 kopte een krant nog ‘“Tussenjaar” leidt moeizaam bestaan’, althans bij vier onderwijsinstellingen die onder die titel een oriëntatiejaar aanboden – meer school en opleiding dus, voor scholieren die nog niet wisten wat ze wilden met hun leven.

Pas sinds 2000 lezen we over tussenjaar in de betekenis die nu zo’n opgang maakt – voor een jaartje er tussenuit om te genieten. Bij mij heeft dat tussenjaar overigens anderhalf jaar geduurd en terugkijkend moet ik zeggen: nooit heb ik zoveel geleerd als toen.

Ewoud Sanders

    • Ewoud Sanders