Geweld als reactie op al het ‘onbegrip’

De man die zich gisteren opnieuw liet inaugureren als president van Zimbabwe wil niets liever dan erkenning. Wie Robert Gabriel Mugabe dat onthoudt, zal nog meer woede oogsten.

Mugabe, koningin Elizabeth II en haar man prins Philip in Londen in 1994. Elizabeth ontnam vorige week Mugabe zijn ridderorde. Foto Reuters (L-R) Zimbabwe's President Robert Mugabe, Britain's Queen Elizabeth II and the Duke of Edinburgh stand together shortly before Mugabe reviewed an honour guard in London in this May 17, 1994 file photo. The Queen has stripped Mugabe of an honorary knighthood awarded in 1994, the British foreign ministry said on June 25, 2008. REUTERS/Kevin Coombs/File (BRITAIN) REUTERS

Wat Robert Gabriel Mugabe misschien nog het meeste mist na acht jaar politieke crisis is de thee in Westminster Palace. Koningin Elizabeth schreef hem vroeger brieven. Ze prees hem voor zijn vergevingsgezindheid, zijn inzet voor goed onderwijs en goede gezondheidszorg. Ze deelden hun beider Rolls Royces, als zij bij hem op bezoek kwam, en hij bij haar.

Toen Robert Mugabe nog salonfähig was in Londen ontving hij eredoctoraten en ereburgerschappen met een snelheid die hem slechts door één andere Afrikaanse leider werd nagedaan. Robert Mugabe was Nelson Mandela avant la lettre.

In zijn 28 jaar aan de macht in Zimbabwe, werd hij nooit zo vernederd als gisteren. Ze waren er allemaal, natuurlijk. De fanfare, in groene pakken en gele baretten. De rechters in hun Britse toga’s, het straaljagereskadron, dat ter ere van hem, de winnaar van de verkiezingen met één kandidaat, door de geluidsbarrière vloog.

Maar geen van de hoogwaardigheidsbekleders die op 17 april 1980, onafhankelijkheidsdag, met hem op het gazon van State House stonden, waren gisteren aanwezig. Als alleen prins Charles maar was gekomen op de dag dat de kiescommissie hem meer dan 80 procent van de stemmen toebedeelde.

De biografe van Mugabe, Heidi Holland, ziet Mugabe’s woede-uitbarstingen van de afgelopen jaren als het directe gevolg van de miskenning van de Britten. In haar eerder dit jaar verschenen boek Dinner With Mugabe vergelijkt ze zijn urenlange tirades tegen de oud-kolonisator met de woede-uitbarstingen van een verongelijkt kind. Erkenning is alles wat Mugabe wil. Wie hem dat onthoudt, zal nog meer agressie zaaien.

Het beginpunt van zijn woede ligt in 1997. Dat is het moment waarop de Labour-minister van Ontwikkelingssamenwerking, Clare Short, Mugabe per brief mededeelde dat de Britse regering niet langer bereid was Zimbabwe begrotingssteun te geven voor de landhervormingen. In plaats daarvan, schreef ze, zou de Britse regering hulporganisaties gaan steunen. De Britten braken niet alleen de beloften die ze deden bij de Lancaster House-besprekingen voor onafhankelijkheid, waarbij Mugabe de blanken vergeving beloofde in ruil voor fondsen voor de herverdeling van gestolen land. Ze vernederden hem, de verlosser van Afrika, de man die de Britse schrijvers David Smith en Colin Simpson in zijn eerste biografie (1981) nog „een mythe” noemden.

Dat was het moment waarop Mugabe zijn eerste kruistocht begon, tegen de homo’s. Met woorden, zonder geweld. Maar toen hij in 1999 voor het eerst een referendum verloor dat zijn nagenoeg absolute macht had moeten uitbreiden en hij voor het eerst ook in eigen land vernederd werd, spoorde Mugabe zijn aanhang aan tot terugkeer naar de bevrijdingsoorlog van dertig jaar daarvoor.

Op 14 februari 2000 hield hij zijn donderpreek, tegen de Britten, de blanken en iedereen die hem in de afgelopen twintig jaar verraden had. Het was de dag waarop hij de oorlogsveteranen naar de boerderijen stuurde om ze te verjagen uit hun luxepositie waarin hij ze sinds 1980 ongemoeid had gelaten.

Toen oude vrienden in Washington, als het IMF en de Wereldbank, Mugabe lieten vallen vanwege zijn gebrek aan respect voor eigendomsrechten, werd zijn woede trans-Atlantisch. Wie dacht de president, die dankzij hertellingen in Florida aan de macht gekomen was, wel dat hij was om hem, Robert Gabriel Mugabe de les te lezen over democratie? Wie dachten de twee architecten van de oorlog in de twee soevereine staten Afghanistan en Irak, Bush en Blair, wel dat ze waren om hem, Robert Gabriel Mugabe, te onderwijzen over mensenrechten?

Mugabe gebruikte deze retoriek heel bewust, in de wetenschap dat hij zo tenminste nog ergens in de wereld kon rekenen op erkenning. Opdat Afrika hem tenminste zou blijven zien zoals hij zichzelf zag: de uitverkorene, de voorvechter van de rechten van de Derde Wereld. Zelfs in 2005 bleef Mugabe volgens een peiling van de Afrobarometer de op een na populairste Afrikaanse leider ooit. Nelson Mandela stond op één.

Dus wat zal de reactie zijn, nu zelfs oude kameraden in Afrika hem de afgelopen dagen in de steek gelaten hebben? Wat zal Mugabe’s reactie zijn op het rapport van de waarnemers uit de buurlanden die gisteren verklaarden dat de verkiezingen niet „vrij en eerlijk” waren, nu Kenia, Botswana en Zambia zeggen hem niet als de legitieme leider van Zimbabwe te zien? Zoals biografe Heidi Holland zegt, „al wat Mugabe wil is dat we van hem houden. Maak vrede met hem, stop met het isolement. Mugabe is slecht. Maar hij kan nog veel erger worden.”