Triomf op krukken

Terwijl ‘LPF-achtige toestanden’ haar beweging bedreigen, trekt Rita Verdonk door het land. Optimistisch, maar ook ‘kwetsbaar’. „U bent veel mooier dan op de foto.”

Verdonk op tournee in Zoetermeer, 23 juni Zoetermeer : 23.6.2008 Verdonk - TON - op voorjaarstournee. © foto Roel Rozenburg Rita Verdonk Trots op Nederland Rozenburg, Roel

‘Ik heb in de bajes gewerkt. Ik weet al heel lang dat er mensen met dubbele bedoelingen zijn.” Rita Verdonk zegt het stoer, onaangedaan, haar wenkbrauwen op de laconieke stand die ze bewaart voor lastige vragen. Maar even later erkent ze, in haar kantoortje onder de balken van het Tweede Kamergebouw, dat ze ‘kwetsbaar’ is.

Dat was deze week.

Verdonks beweging Trots op Nederland bestaat nu drie maanden, en die zijn niet geruisloos voorbijgegaan. Verdonk is beschadigd, letterlijk en figuurlijk. Sinds een val van haar keldertrap waarbij ze spieren in haar rechterbeen scheurde, „van hier tot dáár”, loopt ze mank. Voor presentaties op een podium heeft ze nog steeds een kruk nodig.

Collega’s in de Tweede Kamer bekritiseren haar afwezigheid bij belangrijke Kamerdebatten; de verontwaardiging daarover bereikte een hoogtepunt toen ze begin deze maand wegliep uit een spoeddebat over haar eigen beveiliging, voor een live-interview met Nova Den Haag Vandaag.

Verdonk is druk met haar beweging. Met bezoeken in het land. Met het vinden van geld. En dat valt niet altijd mee. Naast bekende geldschieters als Nina Brink kruisen oplichters haar pad, zoals de man die beloofde om de kaarten voor het oprichtingsfeest op 3 april op te zullen kopen, maar nooit over de brug kwam.

De ergste schade kwam vorige week, toen het vertrek van Ed Sinke, penningmeester en bestuurslid van Trots op Nederland, vier weken na dato via een artikel in weekblad Elsevier ontaardde in een publieke ruzie. Zakenman Sinke vormde met Kay van de Linde de kerngroep rondom Verdonk. Zij waren haar strategen, haar ‘maatjes’. Van de Linde is nu voor zowel het zakelijke als het politieke deel van Trots op Nederland de eerst verantwoordelijke. Woordvoerder van Verdonk is Van de Linde ook nog: Kristel Giebels, die in januari werd aangesteld, houdt het na volgende week voor gezien.

De ruzie met Sinke zorgde voor het eerst ook voor een neergang in de peilingen. Maar Trots op Nederland staat in de Politieke Barometer na een verlies van vier nog altijd op een riante 20 zetels, en de opbouw gaat gewoon door, benadrukt Verdonk zelf. „Laten we naar de toekomst kijken”, zegt ze geërgerd als ze vragen over de afgelopen maanden krijgt voorgelegd. Over de problemen heeft ze meer dan genoeg gepraat, vindt ze, die „liggen allang op straat”.

Elsloo, 18 april. Begeleid door fanfare Maasgalm roept spreekstalmeester Mark Doorn: „Ja, ja, daar is ze dames en heren: Rita Verdonk!” Ze komt onder luid applaus en op krukken de goed gevulde zaal van Kasteel Elsloo binnen, pronkstuk van een dorp onder de rook van Maastricht.

Verdonk loopt moeilijk, maar op haar gezicht is de triomf zichtbaar. Nog geen twee weken na de lancering is Trots op Nederland in de peilingen de derde partij van het land. Met eenentwintig zetels heeft de nieuwe politieke beweging de VVD (16) achter zich gelaten; de PvdA (25) komt al in het vizier.

Hier in Limburg wonen veel potentiële kiezers, CDA- en VVD-stemmers. Mark Silvertand, gemeenteraadslid voor de VVD in Landgraaf, vindt Rita „een fantastische vrouw”, zegt hij aan de bar, na afloop van een „prima avond”. Wat uitgangspunten betreft lijkt Verdonks verhaal voor 80 procent op het VVD-programma, vindt Silvertand. „Het gaat om de manier waarop dat wordt uitgedragen. Zij heeft uitstraling.”

Niemand in Elsloo weet nog van de tweespalt tussen Sinke en Van de Linde. De twee mannen achter Rita’s succes hebben beiden de lange files naar het zuiden getrotseerd om haar in kasteel Elsloo terzijde te staan, maar in de feestzaal wisselen ze geen woord met elkaar. Sinke groet hier en daar een bekende en begeeft zich tussen de mensen. Van de Linde staat, met zijn mobiele telefoon vrijwel permanent in de hand, in een hoek van de zaal. Dichtbij een van de uitgangen waar gerookt mag worden.

Hans Nieukerke, vriend en politieke peetvader van Verdonk, loodste haar in 2002 de VVD binnen. Hij ziet het conflict tussen Sinke en Van de Linde als een klassieke strijd tussen twee grote ego’s. „Je zou haast denken dat ze zichzelf belangrijker zijn gaan vinden dan Rita.” Nieukerke, directeur van een gevangenis, was nog even penningmeester bij de stichting Vrienden van Rita Verdonk. Hij stopte toen er plannen werden gemaakt om grote sommen geld voor de nieuwe beweging op te halen. „Daar heb ik geen verstand van, en ik had er geen zin in .”

Amsterdam, 3 april. De officiële kick-off van Trots op Nederland is een glamoureus feest voor 1.800 man in de Amsterdamse Passengers Terminal. De toegang is gratis. Verdonk komt er met een nieuw trefwoord: ‘politiek 2.0’. Ze neemt nogmaals afstand van „de Haagse elite die elkaar baantjes toeschuift”. De politiek moet terug naar de burger. Op de nieuwe website van Trots op Nederland kunnen mensen meedenken over maatschappelijke thema’s. Verdonk gaat zelf op tournee.

Ook de grote sponsor die de toegangskaarten voor het feest op had zullen kopen, loopt rond in de Terminal. Een paar weken eerder had hij zich bij Verdonk gemeld en een donatie van 135.000 euro voor het feest toegezegd. Hij heeft nog niets betaald. Op de avond van het feest weet het team-Verdonk dat het mis is. Maar wat kunnen ze doen? Het gaat om een gift, er staat niets op papier. De man kan ongestraft wegkomen met loze beloften.

Het gaat om Nick van der Linden, in beurskringen beter bekend als de ‘Nick Leeson van de Lage Landen’, een verwijzing naar de Brit, door wiens speculaties in 1995 de bank Barings failliet ging. In diezelfde periode was Van der Linden een van de high rollers op de Amsterdamse beurs: intelligent, onbesuisd, succesvol en al op jonge leeftijd heel erg rijk. Hij haalde in 1996 het nieuws toen hij na een liquid lunch met een concurrerende handelaar een wilde weddenschap over aandelen was aangegaan. Inzet: een miljard gulden. De transactie werd teruggedraaid, voor zijn werkgever de Rabobank was het een reden om Van der Linden de deur te wijzen. Een paar jaar later ging zijn nieuwe beursbedrijf failliet. Het leverde hem een dubieuze reputatie op.

Met deze Van der Linden kwam Verdonk „via via in contact”, vertelt ze nu. Na een prettige eerste kennismaking „googlede” ze hem zelf. „Ik ben toen wel dingen uit zijn verleden tegengekomen, ja. Alleen: in ons eerste gesprek had hij precies over die dingen gesproken, en hij had er een plausibel verhaal over.”

Volgens Verdonk was het gat van de kosten van het feest „snel gedicht”. Maar verhalen in de media over zo’n strop zijn niet gunstig voor iemand die ‘vertrouwen in mensen’ tot haar politieke motto heeft verheven. Bovendien werd het gat gedicht met geld uit de campagnekas, dat daar oorspronkelijk niet voor bestemd was.

Voor Trots op Nederland was het bedrog van Van der Linden een koude douche. Nieukerke had het goed gezien. Fondsenwerving bleek in de praktijk heel moeilijk. Geld is een bananenschil voor iedere nieuwe politieke beweging. Bij de Lijst Pim Fortuyn waren geldschieters een permanente bron van onrust.

Maar dat was niet het enige. Zelf werkte Sinke als vrijwilliger voor Verdonk, maar ook een aantal personeelsleden van zijn bedrijf verrichtte de nodige klussen. Een van hen is zijn partner Jan Nieuwenhuis, directeur van Favorita BV en samen met Mark Doorn organisator van het oprichtingsfeest.

Sinke vond het logisch dat zijn personeel werd betaald – zeker gezien het feit dat ook Kay van de Linde zich liet betalen voor zijn adviezen. En als er door het personeel van diens adviesbedrijf PressStrategies uren voor Trots op Nederland waren geschreven, diende Van de Linde daarvoor ook een factuur in.

En dus betaalde penningmeester Sinke – die met medebestuurder Rob Boelen tekenbevoegd was namens Trots op Nederland – de rekeningen die hij zelf namens zijn bedrijf bij Trots op Nederland had ingediend. Volgens Sinke met medeweten van Rita Verdonk. Dit ontkent de politica.

De manier waarop het conflict naar buiten kwam doet vermoeden dat het om vele honderdduizenden euro’s gaat. Dat is niet zo. De betwiste rekeningen tellen samen op tot bijna enkele tienduizenden euro. Het conflict lijkt eerder een optelsom van oude irritaties en meningsverschillen tussen Sinke en Van de Linde.

Rotterdam, 21 april. Op dag drie van haar tour door Nederland doet Rita Verdonk de havenstad aan. Bijna zes jaar na zijn dood is dit nog altijd de stad van Pim Fortuyn. Posters aan de muur van zaal Staal aan het Beursplein roepen op om op 6 mei mee te doen aan de herdenking van de moord op Fortuyn.

Het loopt tegen tien uur ’s avonds als een mevrouw met een pet op nog een vraag mag stellen. „Mevrouw Verdonk”, zegt ze in onvervalst Rotterdams. „Begrijp me niet verkeerd. Ik ben vóór u en niet tegen u. Maar in het echt bent u veel mooier dan op de foto.” De zaal barst in lachen uit. Verdonk ook. Dit zijn de momenten waarop ze zich op haar gemak voelt, waarop ze het imago van IJzeren Rita dat ze sinds haar ministerschap heeft en ook cultiveert, moeiteloos vervangt door dat van een gezellige volksvrouw. „Maar wat was uw vraag?” zegt ze geamuseerd.

Net als in Elsloo windt ze het publiek om haar vinger. Verdonk is geen begaafd spreker. Ze heeft niet de retorische kwaliteiten van Pim Fortuyn. Wel presenteert ze zich net als hij als anti-Haags, door zich van zittende politici te distantiëren en te beloven het allemaal anders te gaan doen. Pikant verschil is dat Verdonk al op ‘het pluche’ heeft gezeten, als VVD-minister voor Vreemdelingenbeleid en Integratie (2003-2006). Toch is haar act die van een outcast.

Willem Martinot, voorzitter van Leefbaar Rotterdam, is een van de vele lokale politici die op de bijeenkomst in zaal Staal zijn afgekomen. Leefbaar Rotterdam is sinds de gemeenteraadsverkiezingen van 2002, met Pim Fortuyn als lijsttrekker, een machtsfactor van belang in de stad. „Inhoudelijk lijkt het veel op wat Leefbaar Rotterdam te bieden heeft,” zegt Martinot. „Maar die presentatie van haar is gewoon heel sterk. Rita heeft charisma.”

Martinot – een rijzige zeventiger, strak in het pak – vraagt zich al spelend met een pakje John Player Special-sigaretten af hoe het verder moet tussen Leefbaar Rotterdam en de beweging van Verdonk. „Ik denk wel dat we kunnen samenwerken”, legt hij uit. „Wat Verdonk voor het land wil, brengen wij hier al zes jaar in de praktijk. Maar wie moet er naar wie toekomen? Daar gaat het om”, zegt hij, vlak voordat hij met aansteker in de aanslag naar de rookruimte snelt.

Rita Verdonk zoekt samenwerking met bestaande lokale politieke bewegingen (zie kader). Ze wil in 2009 meedoen aan de gemeenteraadsverkiezingen. Naast geld heeft ze dus mensen nodig. „Wij kunnen iedereen goed gebruiken”, roept ze tijdens haar tour regelmatig tegen haar publiek.

Chris Hottentot van de LPF uit Spijkenisse is een van die lokale politici die graag overstappen naar de beweging van Rita Verdonk. Hottentot begrijpt dat Verdonk de fouten van zijn eigen partij wil vermijden. „Ze wil weten met wie ze in zee gaat.” Samen met zijn twee fractiegenoten heeft hij inmiddels een kennismakingsgesprek gehad met een van de selectiecomissies van Trots op Nederland. Dat verliep in een prettige sfeer, vertelt hij. „Maar sindsdien heb ik helaas niets meer vernomen.”

John Witkamp van de LPF uit de gemeente Westland is minder positief over zijn eerste kennismaking. Ook hij begrijpt dat Verdonk wil weten wat voor vlees ze in de kuip heeft. „Maar ik had wel verwacht dat haar mensen hun huiswerk hadden gedaan. Wij zitten hier met vier mensen in de raad en met een wethouder in het college. Wat wij doen en waar we voor staan is bekend en controleerbaar. Wij willen niet benaderd worden als de eerste beste groep vrijwilligers. Wij willen een inhoudelijk gesprek over de vraag wat we voor elkaar kunnen betekenen. Met Rita Verdonk zelf. Wij willen graag met haar in zee, maar we zijn er niet van afhankelijk.”

Ook Willem Martinot van Leefbaar Rotterdam vernam niets meer van haar na de eerste kennismaking. De veteraan uit de lokale politiek heeft dan ook een goed bedoeld advies: „Je moet zuinig zijn op iedereen die zich meldt. Er zijn niet zoveel goede mensen die in de lokale politiek actief willen zijn.”

Zoetermeer, 23 juni. „Dit is geregisseerd”, zegt een man in een zaal in partycentrum 2BHome. Er zitten zo’n vijftig nieuwsgierigen. Buiten staan, achter dranghekken en afgeschermd door een fors bataljon politie en ME, ongeveer veertig demonstranten van een Haagse actiegroep tegen racisme. Door hun megafoons lijken ze met veel meer. „Ze staan daar omdat ze u weg willen hebben”, zegt de man tegen Verdonk. „Dat hebben ze met Pim Fortuyn ook gedaan.” „Ik woon al dertig jaar in Zoetermeer, en ik schaam mij hiervoor”, zegt een andere man tegen haar. „Nou, dank u wel”, antwoordt Verdonk.

Haar lijst van de urgentste problemen van Nederland – files, onderwijs, integratie, zorg – wordt door de aanwezigen stilletjes beaamd. Tijdens een vragenronde klinken kritischer geluiden: wat wil Verdonk eraan gaan dóen? En hoe?

Verdonk antwoordt steeds langs een paar vaste lijnen. Ze laat nauwelijks stiltes vallen. Met oplossingen kan ze pas komen als ù, de burger, hebt meegedacht; haar oplossingen zullen komen van commissies die voor het grootste deel nog gevormd moeten worden; ze houdt ze met opzet nog voor zich, omdat het zittende kabinet er anders mee aan de haal gaat.

Ze is tegen vaderschapsverlof, vóór het beschermen van Nederlandse grondrechten als de vrijheid van meningsuiting, en vóór veel mensen aan het werk.

Een zwaar gehandicapte man die aankondigt dat hij zich „misschien wel” voor Trots op Nederland wil gaan inzetten, wordt na afloop meteen op gesprek in Den Haag uitgenodigd.

Aanstaande maandag sluit Verdonk haar voorjaarstour af in Hoofddorp. Dan volgt een zomerstop, en in het najaar gaat ze weer op pad, in hetzelfde ritme van elke maandag en vrijdag het land in. Tot nu toe is Verdonk tevreden. De „probleemschoppers” die tegen haar demonstreren vindt ze vervelend: laat ze gewoon binnenkomen en met haar in debat gaan. „Mensen in zo’n zaal zeggen vaak: hier bent u een heel normale vrouw, niet zo streng als op televisie”, zegt ze.

Over ‘de wiki’s’, de discussiegroepen die ze op haar website aan de hand van thema’s als onderwijs en zorg wil opzetten, is ze minder positief. De respons „kan beter”: naast „af en toe héél goede ideeën” zit er veel „van bedenkelijk allooi” bij. Daar moet deze zomer „hard aan gewerkt worden”.

Sinke en Verdonk praten sinds hun breuk niet meer met elkaar. Dat het financiële conflict een schaamlap zou zijn voor een richtingenstrijd tussen de vrijwilliger Sinke en de betaalde adviseur Van de Linde, zoals sommigen beweren, wil er bij Verdonk niet in.

„Ík heb in het openbaar geen ruzie gemaakt”, zegt Verdonk. „Ik heb altijd gezegd dat Sinke heel goede dingen heeft gedaan voor Trots op Nederland, dat hij mijn maatje was.”

Ze kan zijn gedrag niet verklaren. „Waarom?” vraagt ze. Ze herhaalt het nog vier keer. „Waarom, waarom, waarom, waarom. In mijn hele leven heb ik dat woordje nog nooit zo vaak uitgesproken als de laatste maanden.”

„Ik heb nooit verhuld dat ik pech of problemen heb gehad. Dat mij nu dingen overkomen die iedereen overkomen, maakt me misschien ook wel weer gewoner. Ik sta nu dichterbij de mensen.”