Hoe goed nieuws tot een politieke crisis leidde

De kwestie van de embryoselectie had alles in zich om het kabinet te laten ontsporen. Hoe een groot politiek probleem werd gedemonteerd.

Jet Bussemaker wil ook eens góed nieuws brengen. Niet alleen maar bezuinigen op hulp aan ouderen of autistische jongeren.

Maandag 26 mei. De PvdA-staatssecretaris van Volksgezondheid heeft nu een positief bericht, voor dragers van erfelijke kanker. Ook zij mogen hun embryo’s laten selecteren om hun nageslacht te behoeden voor borst-, eierstok- of darmkanker. Met die boodschap verschijnt ze in een televisie-uitzending van Netwerk.

Goed nieuws dus? Het pakt anders uit: het zorgt na het ontslagrecht voor het tweede grote politieke conflict in de coalitie. Wat is er volgens nauw betrokkenen in die kleine maand gebeurd?

Een paar stappen verwijderd van de werkkamer van Bussemaker slaat de uitzending van Netwerk in als een bom. ChristenUnie-leider en vicepremier André Rouvoet, tevens minister voor Jeugd en Gezin, heeft zijn kamer vlakbij haar. Ze zien elkaar bijna dagelijks. Maar van dit onderwerp weet hij niets. Verbazing alom. Zij had toch moeten weten dat embryoselectie gevoelig ligt?

Dinsdag komt de fractie van de ChristenUnie bijeen. Is er sprake van een politiek opzetje? Zou ze de kleine christelijke partij bewust voor het blok hebben willen zetten? Hoe kan het ook dat dit de top van haar departement ontgaan is? Die vraag wordt nog uitgezocht met mogelijk personele gevolgen.

De ChristenUnie neemt de kwestie zwaar op. Bij embryoselectie is er sprake van dat restembryo’s worden vernietigd, en dat is in strijd met de beschermwaardigheid van het leven – een belangrijk uitgangspunt van de partij. De partij is tot het kabinet toegetreden onder voorwaarde dat bestaande mogelijkheden van abortus, euthanasie en embryo-onderzoek níet zouden worden uitgebreid. De ChristenUnie vindt de brief van Bussemaker strijdig met „de geest van het regeerakkoord”. Ook minister Klink (Volksgezondheid, CDA) is niet ingelicht. Rouvoet probeert Bussemaker van zijn bezwaren te doordringen. Maar de staatssecretaris is óók kwaad, omdat Rouvoet de betrokken wensouders niet tegemoet lijkt te willen komen. Ze geeft aanvankelijk geen krimp. De ergernis bij Rouvoet neemt toe.

Pas woensdagavond 28 mei dringt het tot de kern van het kabinet door dat er een serieus politiek probleem is. Premier, ministers en politiek-assistenten beginnen elkaar druk te sms-en en te bellen. De kwestie heeft alles in zich om uit de hand te lopen: het is een emotioneel onderwerp waaraan moeilijk onderhandelbare principes kleven. De volgende dag zet Rouvoet de zaak helemaal op scherp. Hij stuurt Bussemaker een ‘blauwe brief’, een strikt geheime notitie tussen bewindspersonen. Om iedereen van de ernst te doordringen krijgt het hele kabinet een kopie. Het signaal is duidelijk: de embryo’s zijn de ChristenUnie een kabinetscrisis waard. Nog diezelfde avond stuurt Bussemaker een brief terug. Ze legt uit dat er van kwade opzet geen sprake is. In haar ogen was haar voorstel slechts een technische aanpassing. Van het eerste weet zij iedereen wel te overtuigen, van het tweede niet.

Rouvoet bereikt wat hij wil. De brief wordt 30 mei alsnog in de ministerraad besproken. Bij aanvang mag iedereen een rondje stoom afblazen. De brief wordt ‘aangehouden’, zonder uitvoerige discussie. Bussemaker maakt een pas op de plaats. Vicepremier Bos (PvdA) wil niet te veel toegeven. Na afloop van het kabinetsberaad zegt hij, tot nieuwe ergernis van de ChristenUnie, dat Bussemaker een „goede brief” had gestuurd.

De tweede week is het kabinet aan zet om met een nieuw voorstel te komen. De gemoederen lijken wat bedaard maar opmerkingen van Bos leiden tot nieuwe spanning. Hij zegt in een tv-programma dat de kwestie voor de PvdA net zo principieel ligt als voor de ChristenUnie. Die partij heeft volgens Bos „geen monopolie op principe en geweten”.

De volgende dag, dinsdag 3 juni, zijn er weer fractievergaderingen. Het CDA besluit nog geen standpunt in te nemen, om niet te polariseren. Bij de wekelijkse lunch tussen premier Balkenende en vicepremiers Bos en Rouvoet worden de eerste contouren van de oplossing geschetst: embryoselectie zal ruimer mogen worden toegepast dan in de praktijk gebeurt, maar de nieuwe regeling zal ook ‘een hellend vlak’ moeten voorkomen. Dat moment besluiten de drie fractievoorzitters Van Geel (CDA), Hamer (PvdA) en Slob (ChristenUnie) dat ze één boodschap zullen uitdragen: de bal ligt nu bij het kabinet.

Daarmee is de kou uit de lucht. Klink, Rouvoet en Bussemaker moeten nu meer een gedetailleerde oplossing zoeken. Een opiniestuk in NRC Handelsblad van gynaecoloog Hans Evers van het Academisch Medisch Ziekenhuis in Maastricht, waar de selectie wordt toegepast, gooit nieuwe olie op het vuur. Hij noemt de ChristenUnie „christenfundamentalisten”. Rouvoet en de zijnen zijn aangedaan. Even is hun motivatie zoek: moeten ze voor dit ziekenhuis een goede oplossing bedenken? De kwestie dringt ook het privéleven van Rouvoet binnen: actievoerders bekladden midden in de nacht zijn woning in Woerden.

De vicepremier claimt tijd om zich inhoudelijk in het onderwerp te verdiepen. Met name de PvdA dringt aan op haast, maar Rouvoet vindt dat de veroorzaker van het conflict hem niet behoort op te jutten: nu zal er ook een goede regeling komen waar niet opnieuw gedoe over kan ontstaan.

Adviseurs van de drie meest betrokken disciplines (oncologie, klinische genetica en gynaecologie) beantwoorden vanaf die tijd dagelijks vragen, vooral van Rouvoet.

Die week is er nog een Kamerdebat, dat zonder problemen verloopt. De partijtop van het CDA begint zich dan ongemakkelijk te voelen. Er komt steeds meer kritiek dat deze partij geen kleur bekent. Op dinsdag 10 juni neemt de fractie een, voor de PvdA gunstig, standpunt in: embryoselectie mag onder voorwaarden worden verruimd. Commentatoren stellen dat dit de ruimte voor de ChristenUnie beperkt. Maar Rouvoet zit in feite al op de CDA-lijn. Hij verwoordt een dag later in het Reformatorisch Dagblad de oplossing: het wettelijke ‘planningsbesluit’ uit 2003, dat ruim is geformuleerd, zal worden aangepast. „Ik zoek naar een uitkomst die voor ieder begaanbaar is. De deur voor embryoselectie staat op dit moment formeel gezien wijd open.”

De laatste hobbel die moet worden genomen zijn de congressen van ChristenUnie en PvdA op zaterdag 14 juni. Daar kan altijd een motie worden aangenomen die de bewindslieden beperkt bij de onderhandelingen. Dat gebeurt niet. Rouvoet zegt: „Dat is dus niet een kwestie van: even een compromisje maken, maar de dure plicht van een partij die verantwoordelijkheid heeft genomen.” Hij krijgt groot applaus van zijn achterban.

Met de deskundigen op de achtergrond worden dan de details uitgewerkt. Dinsdagmiddag 24 juni zoemt het opeens rond in de Tweede Kamer: er is een akkoord. De hoofdlijnen lekken uit, de bewindslieden zelf zwijgen. Want over enkele details is nog geen overeenstemming.

Vrijdag, gisteren, geeft de ministerraad groen licht voor een nieuwe brief: in vergelijking met het ‘planningsbesluit’ is sprake van een inperking, in vergelijking met de praktijk mag de selectie ook voor erfelijke vormen van kanker worden toegepast. Zo kunnen alle partijen de winst claimen.

Bussemaker mag het goede nieuws ’s avonds in haar eentje toelichten. Ze zegt dat alle tumult heeft geleid tot „een betere brief”. „Dus eigenlijk zouden we het vaker zo moeten doen.”

En dan met een glimlach: „Toch maar liever niet.”