Er zijn te veel Egyptenaren

Er zijn nu 75 miljoen Egyptenaren, en dat kan het land niet aan. De regering wil niet meer dan twee kinderen per gezin maar het lukt niet erg de geboorten te beperken.

Aida is druk in gesprek met andere moeders voor de Hewayati-meisjesschool in het drukke centrum van Kairo. Haar oudste dochter doet binnen examen. Ze heeft vier kinderen, allemaal dochters. „Het is een grote last”, zegt ze een tikkeltje beschaamd. Die last drukt niet alleen op Aida, maar op heel Egypte. Het land is overbevolkt. Gezinnen mogen wat de regering betreft niet meer dan twee kinderen hebben.

Voor hen staan toeterende auto’s die elkaar hebben klemgereden. Bestuurders roepen elkaar de vreselijkste verwensingen toe. In Kairo proberen zo’n vijftien miljoen inwoners zich dagelijks langs elkaar te wringen.

De examentijd in Egypte is een nachtmerrie voor elke scholier en zijn ouders. „Onze hele toekomst hangt ervan af”, zegt Aida. Ze heeft een maand vrijgenomen van haar ambtenarenbaan om haar dochter tot studeren aan te zetten. „Ze moet naar de beste universiteit, anders maakt ze later geen kans op een goede baan.” Het liefst ziet ze al haar dochters onderwijzeres worden. „Dan kunnen ze in hun vrije tijd bijles geven en al het geld terugverdienen dat ik nu aan privélessen besteed.”

De concurrentie is groot, want het land telt te veel afgestudeerden. De werkloosheid, officieel geraamd op 11 procent maar in werkelijkheid waarschijnlijk aanzienlijk hoger, is juist onder academici het hoogst. De economie kan ondanks een jaarlijkse groei van ruim 7 procent het groeiende aantal werkzoekenden niet aan.

„Egypte kampt al jarenlang met overbevolking”, zegt professor Hussein Abdel Aziz van de Nationale Bevolkingsraad, een adviesorgaan van de regering. Volgens officiële schattingen telt het land ruim 75 miljoen mensen, het hoogste inwonertal in het Midden-Oosten. Dat is drie keer zo veel als in 1952 toen de republiek werd uitgeroepen. Omdat alleen de smalle strook langs de Nijl en de Nijldelta bewoonbaar zijn (nog geen 8 procent van het totale landoppervlak), behoort de bevolkingsdichtheid tot de hoogste in de wereld. In Kairo leven 40.000 mensen per vierkante kilometer.

Om de bevolking niet verder te laten groeien, moet het vruchtbaarheidscijfer naar gemiddeld 2 kinderen per vrouw worden teruggebracht. Nu staat dat op 3,1. Dat is veel minder dan de 5,5 in de jaren zeventig, maar de levensverwachting is gestegen. Als het geboortecijfer niet drastisch omlaag gaat, telt Egypte rond 2050 150 miljoen mensen, aldus Abdel Aziz. Extra zorgelijk is dat 30 procent van de bevolking 15 jaar of jonger is. Niemand weet hoe deze jongeren aan de slag moeten.

Vooral in het overwegend agrarische en achtergestelde zuiden blijft de bevolkingsaanwas te groot. Terwijl het zuiden een kwart van de bevolking vertegenwoordigt, neemt het ruim 40 procent van de nieuwgeborenen voor zijn rekening. „Nog meer dan in de rest van het land ontleent een gezin in het zuiden prestige aan het hebben van veel kinderen”, zegt Abdel Aziz. Hij verwacht dat migratie uit Egypte naar Europa sterk zal toenemen. Vooral ook omdat steeds minder Egyptenaren als gastarbeider in de Arabische Golfstaten werk vinden. Verhalen over Egyptenaren die verdrinken op weg naar de Zuid-Europese kust haalden deze maand opnieuw de voorpagina’s.

De overbevolking heeft zijn weerslag op vrijwel alles in Egypte. Sociale voorzieningen zoals onderwijs en gezondheidszorg gaan gebukt onder de grote vraag. Overheidssubsidies voor brandstof en levensmiddelen dreigen onbetaalbaar te worden. De steden raken overvol en de milieuvervuiling neemt zienderogen toe. Misschien nog wel het grootste gevaar is de dreigende waterschaarste.

President Mubarak verklaarde eerder deze maand dat alle vooruitgang teniet wordt gedaan door het toenemende aantal monden dat gevoed moeten worden. „Twee kinderen per gezin, een kans op een beter leven”, is de slagzin van de campagne die hij aankondigde. Maar zijn woorden werden slecht ontvangen. Mubarak, 80 jaar oud en 27 jaar aan de macht, probeert nu de schuld voor zijn falende beleid op het volk af te schuiven, was de veel gehoorde reactie.

„De regering zit met een geloofwaardigheidsprobleem”, zegt Hassan Zaki, demografisch onderzoeker aan de toonaangevende Amerikaanse Universiteit in Kairo. „Corruptie en wanbeleid hebben geresulteerd in wantrouwen.” Hij noemt onderwijs als het belangrijkste instrument om leerlingen een andere houding dan die van hun ouders aan te leren. „In tegenstelling tot dertig jaar geleden gaat nu bijna iedereen naar school, maar wat de kinderen leren is van weinig waarde”, aldus Zaki. „Ze leren stampen in plaats van nadenken over de toekomst van het land en de rol van hun leven daarin.” Uit opinieonderzoek blijkt dat de meeste jonge universitair geschoolde vrouwen drie of meer kinderen willen. „Het is nog altijd de manier om maatschappelijk aanzien te verwerven.”

Volgens de onderzoeker moeten de mensen een nieuw verantwoordelijkheidsbesef ontwikkelen. „Decennialang heeft de staat het volk voorgehouden dat zij overal voor zorgt. Daar zijn de mensen aan gewend geraakt. Ze verwachten dat de overheid hen voedt, aan een baan helpt en een huis verschaft.” Daardoor zouden mensen niet goed nadenken over het aantal kinderen dat ze krijgen. „Er moet een complete mentaliteitsverandering komen”, zegt Zaki.

Maar daar zijn de meeste Egyptenaren nog niet klaar voor. Bij de poort van de Khedevi-Ismail-jongensschool in de drukke volkswijk Sayeda Zainab, wacht Jalaal op zijn zoon. Jalaal werkt als bewaker voor de overheid en moet van een maandsalaris van 400 pond (50 euro) vijf kinderen onderhouden. Hij hoopt dat zijn zoon ingenieur en ambtenaar wordt. De helft van het Egyptische arbeidsleger werkt in de publieke sector. Jalaal gruwelt van de gedachte dat de overheid zich terugtrekt. „Wij zijn de zonen van het land, de regering moet ons onderhouden.” Maar het gebrek aan werk en de stijgende prijzen hebben hem wel aan het denken gezet. Hij zal zijn zoon adviseren niet meer dan twee kinderen te krijgen.

Verplichte geboortebeperking is ondenkbaar. Maar ook de voorlichtingscampagne voor vrijwillige gezinsplanning ligt gevoelig. „Er zijn veel krachten die tegen ons werken”, zegt Zaki. Religie bijvoorbeeld. „Hoewel de hoogste schriftgeleerden voorstander zijn van gezinsplanning en voorbehoedsmiddelen niet afkeuren, gaan lokale sjeiks en imams daar vaak recht tegenin.”

Voor de Hewayatischool breekt een hevige discussie uit. De meeste vrouwen – bijna allemaal moeder van drie of meer kinderen – spreken zich uit voor gezinsplanning. „We zijn gewoon met te veel”, zegt Aida. „Nee, de shari’a laat gezinsplanning niet toe”, bijt een vrouw haar toe. „Wanneer onze profeet terugkeert, zal hij verheugd zijn om zo veel mogelijk moslims te zien.” Dan mengt een tot dan toe zwijgzame vrouw, in zwarte jurk en gezichtssluier gehuld, zich in het gesprek. „Onzin”, zegt ze kalm. „Het gaat niet om ons aantal, maar om onze kwaliteiten.”