Agressie

Gevangenissen zitten vol met mensen met hersenziekten.

Sinds McNaughton in 1843 iemand vermoordde en tot grote opwinding van het Victoriaanse Engeland niet gestraft werd, maar naar een psychiatrische inrichting moest, is men het er over eens dat het strafrecht niet van toepassing is op mensen met een hersenziekte. Toch zitten de gevangenissen vol met mensen met een psychiatrische of neurologische ziekte. Bij hersenziekten met agressief gedrag zijn twee samenwerkende hersengebieden van speciaal belang: de prefrontale cortex en de amygdala.

Het voorste deel van onze hersenen, de prefrontale cortex, remt ons agressief gedrag en is cruciaal voor ons morele oordeel. Kinderen met schade aan de prefrontale cortex kunnen de morele en sociale regels vaak moeilijk leren. Vietnam veteranen met schade in de prefrontale cortex werden agressiever en gewelddadiger, en impulsieve moordenaars hebben een verminderde activiteit van de prefrontale cortex. Hersenziekten waarbij de prefrontale cortex is aangedaan, gaan ook nogal eens samen met agressief gedrag. Zo bleek een chirurg die aan het einde van een operatie zijn naam in de buik van de patiënt kerfde, een beginnende Ziekte van Pick te hebben, wat een vorm van dementie is die in de prefrontale cortex begint. Schizofrenie, waarbij de prefrontale cortex ook verminderd actief is, gaat soms ook gepaard met agressief gedrag. John Hinckley werd bekend door zijn mislukte aanslag op president Reagan. Op zijn hersenscan, die de hele wereld rond ging, was de krimping van de hersenen, die vaak voorkomt bij schizofrenie, duidelijk te zien. Hij zit nog steeds in de gevangenis. Een ander voorbeeld is Mijailo Mijailovic, een schizofrene patiënt die zijn medicijnen niet nam en in 2003 de Zweedse minister van buitenlandse zaken Anna Lindt vermoordde. Hij beweerde „uitverkoren te zijn door Jezus” en hoorde stemmen die hem de opdracht tot de moord gaven. Omgekeerd is agressief gedrag soms het eerste symptoom van schizofrenie.

Voorin de slaapkwab (temporaalkwab) van de hersenen ligt de amygdala, die de grootte van een amandel heeft. Afhankelijk van de precieze plaats en wijze van de stimulatie van de amygdala, kun je er agressief gedrag mee remmen of opwekken. Het remmende effect werd overtuigend gedemonstreerd door de Spaanse onderzoeker Delgado, die een stier in zijn aanval in de ring vlak voor hem zelf deed stoppen door op afstand de amygdala elektrisch te stimuleren. Wanneer je de amygdala aan beide kanten uitschakelt, wordt zelfs een rioolrat hanteerbaar.

Sommige psychopaten hebben een gestoorde functie van de amygdala. Zij kunnen dan tevens niet aan het gezicht van hun slachtoffers zien wat ze hun aandoen en kunnen dus ook geen empathie voor hen opbrengen. In 1966 schoot Charles Whitman, na eerst zijn vrouw en moeder te hebben vermoord, 14 mensen dood in een Texaanse universiteit, 31 anderen raakten gewond. Er werd een tumor gevonden in zijn temporaalkwab. Je vraagt je af hoeveel van diegenen die opeens wild om zich heen gingen schieten op scholen of andere plaatsen in de VS een hersenziekte hadden.

Ulrike Meinhoff werd van een kritische journaliste één van de oprichters van de Rote Armee Fraktion. Deze groep vermoordde 34 mensen. Zij pleegde zelfmoord in haar cel in 1976. Deze terroriste bleek voorheen een aneurysma te hebben gehad, dat is een uitpuiling van een zwakke plek in een bloedvat, dat tegen de onderzijde van de hersenen, precies op de amygdala drukte. Dit veroorzaakte blijvende schade. Toen ze eraan geholpen werd, beschadigde de neurochirurg de prefrontale cortex flink. Ze had dus twee redenen om agressief en crimineel gedrag te ontwikkelen. Andere hersenziekten die soms gepaard gaan met agressief gedrag zijn stemmingsstoornissen, borderline persoonlijkheidsstoornis, geestelijke achterstand, herseninfarcten, multiple sclerose, de ziekte van Parkinson en de ziekte van Huntington. Zelfs demente patiënten kunnen agressief zijn. In 2003 heeft dat in Nederland nog geleid tot een moord door een 81-jarige demente patiënte op haar 80-jarige demente kamergenoot. De dader werd volkomen verward op het toilet gevonden en toen ze door een verpleegster naar haar bed werd gebracht, werd het slachtoffer aangetroffen. Gelukkig werd er door het Openbaar Ministerie niet tot vervolging over gegaan. In ‘beschaafde’ landen als de VS en Japan kunnen schizofrene patiënten die een moord hebben gepleegd nog de doodstraf krijgen. Dat kan bij ons hopelijk nooit meer. Maar hoe vaak zou ons strafrechtsysteem toch tegen de McNaughton Rule zondigen?

Dick Swaab

Dick Swaab is hoogleraar in de neurobiologie aan de Universiteit van Amsterdam. Hij is verbonden aan het Nederlands instituut voor Neurowetenschappen. Reacties en vragen kunt u sturen naar Zbrieven@nrc.nl