Onorthodoxe schilderijen met dartele goudvissen

Masa Ariyoshi: ‘Huwelijkskimono’, 1989. Olieverf op doek, 110 x 90 cm.

‘Eigenlijk is het werk mystiek’, zegt een vroegere leraar van Masa Ariyoshi (1948-1999) in een twee jaar geleden verschenen boekje over haar schilderijen. ‘Laat ik vooropstellen dat ik er nooit iets van begrepen heb’, wordt een andere academiedocent geciteerd. ‘Ik zou het donders moeilijk vinden er een verklaring voor te vinden.’

Ariyoshi maakte ongewone schilderijen, dat zie je onmiddellijk, maar het is lastig te zeggen wat er nu precies de bijzonderheid van is. Er zijn invloeden van zeer uiteenlopende kunstenaars in aan te wijzen, maar door de onverwachte combinatie van die invloeden lijkt haar werk uiteindelijk toch op dat van niemand anders. Het meest opmerkelijke is dat het oosters en westers tegelijk is.

Zijzelf was dat ook. Geboren en opgegroeid in Japan verhuisde ze op haar zeventiende met haar ouders naar Nederland. Van 1966 tot 1972 bezocht ze de Rijksakademie in Amsterdam, destijds de meest degelijke schildersopleiding in ons land. Daar werd haar de kunst van klassiek-modernen als Bonnard en Matisse ingepeperd en sindsdien hingen zij rond in haar werk. Maar minstens zo aanwezig zijn onverwachte voorbeelden als Félix Vallotton en David Hockney.

Met Hockney had Ariyoshi de heldere composities en het eigenwijze kleurgebruik gemeen. Op Ariyoshi’s tentoonstelling in Het Oude Raadhuis in Aalsmeer hangt bijvoorbeeld een onorthodox stilleven met de onderkant van een kimono en een Japanse lakdoos op een bamboetafeltje. Zoiets had Hockney kunnen schilderen als hij Japanser was geweest. De goudvissen op de kimono zijn zo gloeiend oranje dat ze zowat uit het dessin springen. Het oranje wordt nog verhevigd door het vreemde blauw er omheen. Zulke geraffineerd naast elkaar gezette warme kleurvlakken kom je in haar schilderijen voortdurend tegen.

De plooien in de stof hebben geen schaduwen en de kimono zelf werpt ook geen schaduw op de lichtgele wand. Die schaduwloosheid lijkt me typisch Japans, net als Ariyoshi’s grote aandacht voor de decoratieve, vlakmatige kant van het schilderij. De dartelende goudvissen waren al voor haar op de kimono gestikt, maar van roze lelies in perspectiefloos blauw water of knalgroen loof van bomen langs het IJ máákte ze een patroon. Plat en schaduwloos staan die bomen als een coulisse op de oever – en toch heb je het gevoel dat er wind door het gebladerte gaat. Op het tweede plan ligt een egaal zachtblauw water onder een al even zachte zomeravondlucht. Vreemd hoe iemand met zulke platte vlakken toch zo veel ruimte, zo veel atmosfeer kan oproepen.

Masa Ariyoshi, een Japanse in Nederland. T/m 27 juli in Het Oude Raadhuis, Dorpsstraat 9 in Aalsmeer. Do t/m zo 14-17u.