Hoeders van het kapitalistisch systeem

E-mails, getuigenverklaringen en een spoor van geld leiden er mogelijk toe dat twee voormalig fondsenbeheerders van Bear Stearns worden veroordeeld voor misleiding van investeerders en geldschieters over de financiële toestand van twee hedgefondsen die deze week precies een jaar geleden implodeerden. De schade voor investeerders beliep één miljard dollar.

De ineenstorting van de Bear Stearns hedgefondsen was het startschot voor de kredietcrisis die de financiële markten nu al een jaar in haar greep heeft. De beide managers, Ralph Cioffi (52) en Matthew Tannin (46), hangt een celstraf van 25 jaar boven het hoofd. Volgens de openbare aanklager logen de beide mannen over de liquiditeitspositie, aflossingsverzoeken en hun eigen investeringen in de fondsen.

Cioffi en Tannin zijn de eerste verdachten die zijn opgepakt in verband met de ineenstorting van de Amerikaanse hypotheekmarkt – voor het oog van tientallen camera’s werden ze in de boeien geslagen en afgevoerd. De regering onderzoekt ook andere banken en hypotheekverstrekkers waarvan de verliezen in subprime (risicovolle) leningen en gerelateerde beleggingsproducten in totaal 397 miljard dollar bedragen.

Op het hoogtepunt van de subprime-markt, in 2004 en 2005, kon een werknemer van McDonald’s met een jaarinkomen van 35.000 dollar probleemloos een hypotheek van 500.000 dollar krijgen. Dat de aanstaande huizenkoper de hypotheekrente niet zou kunnen betalen uit zijn karig loon, vormde geen enkel beletsel. Als de stijging van de huizenprijzen zou doorzetten, kon de verschuldigde rente immers gewoon aan de hypotheekschuld worden toegevoegd.

Maar in het zuiden van Californië zijn vorig jaar alleen al de huizenprijzen met 27 procent gedaald. Volgens Alan Greenspan, voormalig president van den centrale bank, kan de kredietcrisis tot in 2009 voortduren. Topanalisten voorspellen dat tegen die tijd de woningen in de Verenigde Staten gemiddeld eenderde van hun waarde zullen hebben verloren.

Volgens de 27 kantjes tellende aanklacht wisten Cioffi en Tannin in maart 2007 dat de hedgefondsen die zij beheerden „er zeer slecht aan toe waren en het risico van instorting bestond”. Daarmee begon een reeks van frauduleuze verklaringen en acties om een run op de fondsen af te wenden.

Uit e-mails van april 2007 blijkt dat de mannen bezorgd waren over een rapport dat liet zien dat de CDO’s (schuldvorderingen met risicovolle hypotheken als onderpand), veel minder waard waren dan ze op hadden gerekend.

„De subprime-markt is verdomd verrot”, schreef Tannin in een e-mail aan Cioffi. „Als we geloven dat [het CDO-rapport] ook maar enigszins accuraat is, dan geloof ik dat we de fondsen nu moeten sluiten. Als [het CDO-rapport] correct is, dan is de hele subprime-markt toast.”

Tannin verzond de e-mail van zijn privé account naar de privé e-mailaccount van Cioffi’s vrouw, aldus de aanklacht.

Op 25 april 2007 vertelde Cioffi investeerders dat er slechts enkele miljoenen uit het fonds zouden worden teruggetrokken, terwijl het in werkelijkheid om 47 miljoen dollar ging. Bovendien verzuimde Cioffi erbij te vertellen dat hijzelf twee van de zes miljoen dollar die hij in het fonds had geïnvesteerd, terugtrok. Tannin zei tegen investeerders dat hij extra geld in het fonds zou stoppen, wat hij niet deed.

Het subprime-debacle vertoont veel overeenkomsten met het boekhoudfraudeschandaal dat aan het begin van dit millennium de financiële markten wereldwijd deed schudden op hun grondvesten.

Ook toen was er een speculatieve bubbel. Destijds op de aandelenmarkt, nu op de woning- en obligatiemarkt. Ook toen werd investeerders een rad voor ogen gedraaid. Ook toen waren de topmanagers, zoals de bestuursvoorzitters van Enron, WorldCom en Ahold, de aanjagers – zoals Cioffi en Tannin dat deze keer zijn. Ook toen gold: The sky is the limit.

De CEO’s van Enron en WorldCom, Jeffrey Skilling en Bernie Ebbers, zijn schuldig bevonden aan onder meer samenzwering, handel met voorkennis, valsheid in geschrifte en beleggingsfraude. Beiden zitten in de Verenigde Staten een gevangenisstraf uit van 25 jaar.

In de zaak tegen voormalig Ahold-topman Cees van der Hoeven, die vervolgd wordt voor valsheid in geschrifte en oplichting, dient de komende maanden het hoger beroep. De rechtbank veroordeelde Van der Hoeven twee jaar geleden tot een voorwaardelijke gevangenisstraf van negen maanden en een geldboete van 225.000 euro.

In het vonnis merkte de rechtbank op dat het niet aangaat om Amerikaanse maatstaven in een Nederlands strafproces als richtsnoer te gebruiken. Dat is op zich terecht, zij het dat Cees van der Hoeven zich erop liet voorstaan dat hij op Amerikaanse wijze zaken deed én naar Amerikaanse maatstaven beloond wilde worden. Naast de miljoenen euro’s die hij jaarlijks als vast salaris opstreek, had Van der Hoeven tevens een aanzienlijk pakket aandelenopties voor zichzelf bedongen dat hem dertig miljoen euro zou opleveren als de prijs van het aandeel-Ahold zou verdubbelen en richting zestig euro bewegen, zoals analisten toentertijd voorspelden.

In de visie van vrijemarktideoloog Milton Friedman, winnaar van de Nobelprijs en na John Maynard Keynes de invloedrijkste econoom van de twintigste eeuw, zijn advocaten en openbare aanklagers de hoeders van het kapitalistisch systeem.

De dreiging van hoge straffen en schadeclaims zal er in de ogen van Friedman voor zorgen dat private ondernemingen het risico niet nemen om hun klanten slechte waar te verkopen en/of investeerders op te lichten.

Bij exorbitante salarissen hoort – bij wijze van tegenwicht – een stevige strafmaat. Vijfentwintig jaar gevangenisstraf voor Cees van der Hoeven is misschien wat stug. Maar vijf jaar onvoorwaardelijk, waartoe ook de Hilversumse zakenman/oplichter René van den Berg in hoger beroep is veroordeeld, lijkt mij een straf op maat.

Reageren kan op nrc.nl/mees (Reacties worden openbaar na beoordeling door de redactie.)