Balkenende IV sleutelt aan de miljarden van het aardgas

Het kabinet bespreekt vandaag de nieuwe regels voor de besteding van de aardgasbaten. Een ideologische discussie: alleen asfalt of ook ‘maatschappij’?

De aardgasbaten zijn primair bedoeld voor investeringen in infrastructuur, zoals hier bij het eindpunt van de A4 bij Delft. Foto Johannes van Assem foto: Johannes van Assem 23-06-2006 Het laatste stukje van de a4. Er zijn plannen om de a4 door te trekken tot knooppunt ketelplein bij rotterdam. De gemeenteraden van Schiedam en Vlaardingen zijn donderdagavond akkoord gegaan met het collegevoorstel het convenant over de aanleg van de verlengde A4 te ondertekenen. Assem, Johannes van

Gaat het kabinet de aardgasbaten gebruiken om de burgers te compenseren voor de hoge benzine- en voedselprijzen? Die vraag is actueel op het Binnenhof in Den Haag nu het kabinet naarstig op zoek is naar 2 miljard euro om de aangekondigde verhoging van de btw van 19 naar 20 procent volgend jaar eventueel terug te draaien.

De vraag of aardgasbaten hiervoor gebruikt kunnen worden ligt uitermate gevoelig. De hoge brandstofprijzen zijn een zegen voor de schatkist. Het is een belangrijke reden waardoor het saldo van inkomsten en uitgaven van de overheid, het EMU-saldo, nu al positief is. Veel eerder dan het kabinet aan het begin van de regeerperiode had voorzien. Maar om de inkomsten uit Slochteren ook te gebruiken voor de lopende begroting staat haaks op de gedachte achter het Fonds Economische Structuurversterking (FES).

Veel economen denken met afgrijzen terug aan de jaren zeventig waarin het kabinet-Den Uyl de opbrengsten van de gasbel gebruikte voor sociale uitkeringen en werkgelegenheidsplannen: de ‘Hollandse ziekte’. Want als de gasbaten te veel worden gebruikt voor structurele uitgaven met een consumptief karakter groeit er een probleem: het gas raakt namelijk op. Daarom werd onder toenmalig premier Lubbers de aanzet gegeven tot een apart fonds waarvan het geld gebruikt wordt voor „extra investeringsprojecten van nationaal belang die de economische structuur versterken”.

Centrale gedachte: het ondergrondse vermogen moet worden omgezet in bovengronds vermogen. Toch hebben politici, van links tot rechts, vaak geprobeerd om de aanlokkelijke miljardenstroom uit aardgas te gebruiken voor een kortetermijnoplossing. Drie jaar geleden wilden PvdA, CDA en D66 de aardgasbaten nog inzetten voor koopkrachtverbetering, maar toenmalig minister Brinkhorst (Economische Zaken, D66) gaf geen krimp. De minister van Economische Zaken en zijn collega van Financiën beheren de miljarden van het FES, die buiten de begroting om lopen.

Het FES was onlangs de spil in een curieuze ruil tussen minister Eurlings (Verkeer, CDA) en minister Bos (Financiën, PvdA). Eurlings kreeg van Bos 1 miljard euro toegezegd uit het FES in ruil voor 379 miljoen euro opbrengsten van Schiphol. De minister van Verkeer was content met het miljard dat hij in overeenstemming met de FES-doelstelling wil investeren in versterking van de economische structuur. En minister Bos kon de extra opbrengst uit Schiphol goed gebruiken om het elders in de begroting aan „verstandige maatregelen” te besteden.

„Juist dergelijke deals tussen ministers moeten worden voorkomen”, zegt Kees Koedijk, hoogleraar financieel management aan de Universiteit van Tilburg, die in een advies aan het parlement twee jaar geleden ervoor pleitte het aardgasfonds te hervormen, of op te heffen. „De toewijzing van de middelen uit het FES is niet transparant”, aldus Koedijk. „Je wilt verhinderen dat de gelden uit het aardgasfonds worden opgegeten. Het kapitaal is er voor toekomstige generaties.”

Het kabinet wil de regels van het FES veranderen, maar vooral omdat de gasbel opraakt en de geldstroom uit Slochteren vanaf 2025 opdroogt. Hoe worden in de toekomst dan grootschalige duurzame investeringen in de economie gewaarborgd?

Over de besteding van de gelden lopen de politieke meningen, ook binnen de coalitie, uiteen. Voor koopkrachtreparatie wil de PvdA de gasbaten niet meer gebruiken. „Dat komt neer op het plunderen van de schatkist”, zegt Paul Tang, economisch specialist en Tweede Kamerlid voor de PvdA. „We moeten erkennen dat de olieprijzen hoog zullen blijven.” Tang hecht aan het uitgangspunt dat de ondergrondse waarden in bovengrondse waarden worden omgezet. „Het geld moet geïnvesteerd worden in projecten die duurzaam economisch en maatschappelijk rendement opleveren. Investeringen in duurzame energie, energiebesparing, bio-energie, horen hier zeker bij ”, aldus Tang.

Het CDA ziet daar weinig in. „De aardgasbaten zijn nooit bedoeld geweest voor projecten met maatschappelijk rendement”, zegt Kamerlid Jan ten Hoopen (CDA). Dit is een investeringskabinet, dat de economische structuur van het land wil versterken en daarmee de positie van Nederland als exportland. De afspraken van het paarse kabinet gingen het CDA al te ver toen onder invloed van D66 werd beslist gasbaten ook in onderwijs te steken – ‘softe’ infrastructuur.

„Voor maatschappelijke investeringen is het geld niet bedoeld”, stelt VVD-Kamerlid Frans Weekers. „Dan vallen ook investeringen in sociale cohesie of de prachtwijken van Vogelaar eronder.” GroenLinks vindt dat er te veel geld naar asfalt gaat. „Veel meer geld zou naar duurzame energie moeten gaan”, zegt Kees Vendrik.

Van de Socialistische Partij mag het FES worden afgeschaft. „Gebruik het geld voor aflossing van de staatsschuld of investeer rechtstreeks in economische infrastructuur”, zegt Kamerlid Ewout Irrgang. „Wat er nu gebeurt met geld uit de FES-pot is voor de Tweede Kamer niet te volgen. De minister van Financiën bedrijft budgettaire hocus pocus met het aardgasgeld.”

Op de procedures van het FES is veel kritiek, niet alleen van de SP. Het Centraal Planbureau toetst weliswaar vrijwel alle uitgaven op economische doelmatigheid, maar volgens sommige critici heeft die toets weinig om het lijf. Zij wensen een meer gedegen onderzoek naar de uitgaven van het FES.

De procedures rond het FES moeten ingrijpend worden verbeterd, meent de econoom Kees Koedijk. Twee jaar geleden schreef hij een kritisch rapport als lid van de Raad van Economische Adviseurs, de toenmalige adviesraad van de Tweede Kamer.

„Er is geen enkele garantie dat de uitgaven goed gecontroleerd worden, maar het gaat hier wel over gigantische bedragen. De toewijzing is niet transparant. De zaak rammelt aan alle kanten en het toezicht op het FES is slecht geregeld”, concludeert Koedijk. Volgens de wetenschapper moet het geld op afstand van de ministeries worden gezet en moet er een onafhankelijke commissie komen die de projecten toewijst. „De kans is nu levensgroot aanwezig dat partijen die dicht bij het vuur zitten, zichzelf bedienen. Dat is de kat op het spek binden. Het FES moet dringend worden gerepareerd.”