Vluchten naar ambassades was gisteren nog de enige optie

Het economisch machtige Zuid-Afrika kan veel invloed hebben op het strompelende buurland Zimbabwe.

Maar president Mbeki heeft zijn redenen om in ‘stille diplomatie’ te blijven geloven.

Aanhangers van de Zimbabweaanse oppositiepartij MDC zochten gisteravond laat steun bij de Zuid-Afrikaanse ambassade in Harare. Foto’s AP An injured man, one of hundreds of Movement For Democratic Change supporters from around Zimbabwe camp within the South African Embassy premises in Harare, Wednesday, June, 25, 2008. South Africa said 300 Zimbabwean opposition supporters are seeking refuge at its embassy in Zimbabwe. Independent human rights observers say police, soldiers and militant supporters of President Robert Mugabe have attacked opposition supporters. (AP Photo/Tsvangirayi Mukwazhi) Associated Press

De meeste kritiek in verband met de situatie in Zimbabwe is, niet geheel onbegrijpelijk, gereserveerd voor president Robert Mugabe. Een goede tweede lijkt echter een man die a) niet eens Zimbabweaan is, en b) zegt zich juist in te spannen om de crisis in Zimbabwe op te lossen. Die man is Thabo Mbeki, president van buurland Zuid-Afrika. De kritiek op zijn rol is begrijpelijk en lijkt terecht, maar die rol ligt ingewikkelder dan het op het eerste gezicht lijkt.

Al een jaar bemiddelt Mbeki namens het samenwerkingsverband van zuidelijke Afrikaanse landen, SADC, tussen de Zimbabweaanse regeringspartij ZANU-PF en oppositiepartij MDC. Dat heeft volgens de critici weinig tastbaars opgeleverd. Het moorden en aftuigen neemt alleen maar toe, uitzicht op verbetering is er niet. Vorige week slaagde Mbeki er niet in om ZANU-PF te bewegen tot het vormen van een regering van nationale eenheid met MDC; de oppositiepartij zegde het vertrouwen in Mbeki als bemiddelaar op.

Als iemand nog kan doordringen tot Mugabe, zou het Thabo Mbeki moeten zijn. Zuid-Afrika is de grootste machtsfactor in Afrika bezuiden de Sahara. De Zuid-Afrikaanse economie en stroomtoevoer zijn van cruciaal belang voor het strompelende Zimbabwe. Bovendien leidt Mbeki een regering van het ANC – net als ZANU-PF een partij met wortels in de onafhankelijkheidsstrijd tegen de blanke kolonialen, waar Robert Mugabe zich zo op laat voorstaan.

Mbeki leek zelfs Mugabe in bescherming te nemen tegen alle kritiek op diens mensenrechtenschendingen, oor op kritische vragen de inmiddels gevleugelde woorden te spreken: „Crisis? Welke crisis?”

Mbeki’s passieve houding botst steeds sterker met de groeiende kritiek op Mugabe, van staatshoofden en regeringsleiders in de regio. Niet alleen landen als Botswana en Zambia, die altijd al weinig op hadden met Mugabe, leveren nu openlijk kritiek, maar ook landen met vrienden van Mugabe aan het hoofd, zoals Angola en Oeganda. Er moet een einde komen aan „het geweld en de intimidatie”, zei deze week president Jose Eduardo dos Santos van Angola. Verder weg kritiseerden ook Kenia, Tanzania en Senegal Mugabe.

Mbeki was gisteren de opvallende afwezige bij het spoedoverleg van SADC, waar veel landen Mugabe opriepen de voor vrijdag geplande tweede ronde van de presidentsverkiezingen „uit te stellen”, omdat deze „vrij noch eerlijk” kunnen verlopen. Een unieke stap, Afrikaanse leiders bekritiseren elkaar zelden omdat ze vrijwel allemaal democratische tekortkomingen hebben. Zuid-Afrika ondertekende de oproep, maar Mbeki was er niet omdat hij geen lid is van het speciale veiligheidscomite van SADC, aldus een woordvoerder. Er was wel, bij monde van Mbeki’s onderminister van Buitenlandse Zaken, een reactie op de suggestie van de Keniaanse premier Raila Odinga om vredestroepen naar Zimbabwe te sturen. „Ingrijpen is pas nodig als er sprake is van een burgeroorlogsituatie. Daar zijn we nog lang niet”, aldus Aziz Pahad.

Thabo Mbeki is de enige die nog gelooft in de ‘stille diplomatie’ van Thabo Mbeki.

Er zijn echter argumenten aan te voeren die dit geloof van Mbeki in een ander daglicht plaatsen. Mbeki is de enige met wie Mugabe zich überhaupt verstaat. Door vanuit die positie ongezouten kritiek te leveren, zou hij de aandacht van Mugabe kunnen verspelen. Maar Mugabe luistert toch sowieso niet? Dat is niet helemaal waar: bij de eerste ronde van de verkiezingen in Zimbabwe op 29 maart waren honderden waarnemers van SADC aanwezig, afgedwongen door Mbeki tijdens zijn bemiddeling. Dankzij die waarnemers was er voor ZANU-PF geen ontkennen meer aan dat Tsvangirai de eerste ronde gewonnen had. De oproep van de Verenigde Staten, om hem op basis van de eerste ronde te beschouwen als legitiem staatshoofd van Zimbabwe, dankt Tsvangirai aan Mbeki.

Voorzichtig proberen iets aan de situatie in Zimbabwe te veranderen, is het motto van Mbeki. Eenzijdig optreden – militaire interventie zoals sommigen opperen – zou Zuid-Afrika’s positie in de regio onherstelbaar schaden. Thabo Mbeki wil niet de George W. Bush van Afrika worden.

Vergeleken met Mbeki balanceren de critici van Mugabe op een veel minder dun koord. De Afrikaanse regeringsleiders leveren weliswaar steeds meer kritiek op Mugabe, maar is dat meer dan lippendienst aan democratie en fatsoenlijk bestuur? In ieder geval komen de doorgaans niet van al te veel democratie gecharmeerde staatshoofden door hun kritiek zelf in een iets aardiger daglicht te staan. Raila Odinga roept op tot het zenden van vredestroepen, maar dat lijkt mede bedoeld als sneer naar de Keniaanse president Mwai Kibaki, zijn grote rivaal wie tijdens het post-electorale geweld eerder dit jaar werd verweten niets te hebben ondernomen om zijn eigen bevolking en de aanhangers van Odinga te beschermen.

En ook de felle woorden van Jaco Zuma lijken bedoeld voor binnenlandse consumptie. De populist Zuma hoopt volgend jaar de impopulaire Mbeki op te volgen als president, en wat doet het dan beter dan het tegenovergestelde te vertellen van Mbeki’s verhaal? Veel Zuid-Afrikanen wijten de problemen aan hun land aan de instroom van miljoenen Zimbabweaanse vluchtelingen; door Mugabe af te vallen, wekt Zuma de indruk iets aan de problemen in Zimbabwe te doen, en dus aan de vluchtelingenstroom en dus aan de problemen van de gewone Zuid-Afrikanen. Zuma heeft bovendien goede banden met de vakbonden, wat hem een natuurlijker partner maakt voor MDC.

In dit rijtje critici passen ook de westerse landen, die uitblinken in ferme taal aan het adres van Mugabe maar wat concrete maatregelen betreft nooit verder zijn gegaan dan politieke en economische sancties die weinig uithalen.

    • Mark Schenkel