Frisse wind door het Kremlin?

Onder de nieuwe Russische president Dmitri Medvedev lijkt een liberale golf over het land te spoelen.

Critici zijn wantrouwend. ‘Er is nog weinig veranderd.’

„De haviken hebben nog altijd veel macht in Rusland”, zegt sociologe Olga Krysjtanovskaja. De directeur van het Centrum voor Bestudering van de Elite van de prestigieuze Russische Academie van Wetenschappen doet al sinds 1989 onderzoek naar de antecedenten van de siloviki (sterke mannen). Dat is de bijnaam van de conservatieve, autocratische politici in de Russische regering die afkomstig zijn uit de veiligheidsdiensten, de politie en het leger.

Als verse bekeerlingen geloven veel West-Europese politici en zakenlieden, Duitsers voorop, in een liberale golf die nu over Rusland zou spoelen. Vooral omdat na het aantreden van Dmitri Medvedev als president en de benoeming van Vladimir Poetin tot premier een aantal hardliners op een zijspoor is gezet, zoals het hoofd van de geheime dienst FSB, Nikolaj Patroesjev, eerste vicepremier Sergej Ivanov en plaatsvervangend chef van de presidentiële staf Igor Setjsin (zie kader ‘wie is wie’).

Krysjtanovskaja ziet die personele wijzigingen genuanceerder. „In Poetins huidige ‘politburo’ zitten ze hoogstens op andere, soms lagere, plaatsen. Maar ze zijn nog altijd heel machtig”, benadrukt ze in de wandelgangen van een door pro-Kremlinpartij Verenigd Rusland georganiseerd congres over de nieuwe Russische elite.

De siloviki kunnen volgens Krysjtanovskaja niet van de ene op de andere dag de macht verliezen. „Voor Poetin is het levensgevaarlijk om iemand als Patroesjev, nu secretaris van de Veiligheidsraad, of Setsjin, nu eerste vicepremier, als vijand te hebben. Ze kunnen zijn imago beschadigen. Ze weten veel van hem af.”

En er is nog iets, dat ervoor zorgt dat Poetin de siloviki met fluwelen handschoenen aanpakt. „Poetin respecteert Patroesjev, Setsjin en Sergej Ivanov als oude kameraden uit de KGB. Hij beschouwt ze als zijn oudere broers. Zij hebben hem in het zadel geholpen. Met Medvedev heeft hij een heel andere relatie: die is een aangenomen zoon.”

De overplaatsing van Setsjin moet volgens de sociologe wel degelijk als een degradatie worden opgevat. „In theorie lijkt het eerste vicepremierschap een hogere functie. Maar in de staf van de president kon hij zich met alles bemoeien, nu alleen nog met energie en milieu.”

Krysjtanovskaja meent dat Poetin zich heeft gestoord aan de conservatieve houding van het drietal. Als reden voor Poetins irritaties voert Krysjtanovskaja het tegenstrijdige karakter van de voormalig president aan. „Hij is door de KGB opgeleid, net als Setsjin en Patroejsev. Maar hij is ook beïnvloed door de liberale burgemeester van Sint-Petersburg, Anatoli Sobtsjak, wiens assistent hij was, en door de westerse leiders, met wie hij op vriendschappelijke wijze omgaat.”

Gezien de machtsconsolidatie van de afgelopen anderhalve maand heeft Krysjtanovskaja weinig vertrouwen in de door Poetin en Medvedev aangekondigde hervormingen. De strijd tegen de corruptie is volgens haar een lege huls. Niet voor niets is het beloofde plan voor corruptiebestrijding nog altijd niet bekend gemaakt, terwijl dit allang had moeten gebeuren.

„In Rusland heb je twee soorten corruptie: de kleine, zoals het omkopen van een agent, een dokter of een lage ambtenaar, en de grote, legale”, zegt Krysjtanovskaja. „Tegen die kleine corruptie moet wel worden opgetreden, want die ondermijnt het machtssysteem. Maar die grote corruptie is de basis van de Russische staat en heeft een lange traditie die teruggaat tot tsaar Ivan de Verschrikkelijke. Die gaf zijn hoge ambtenaren lage salarissen, maar verschafte hun ook mogelijkheden om in de provincie in natura bij te verdienen.”

Tegenwoordig zijn die mogelijkheden alleen maar lucratiever geworden, als je ziet dat veel Russische politici concerns als Gazprom en Rosneft leiden. „Bovendien kun je in een politieke functie makkelijk je dienstwoning, die vaak enkele miljoenen euro waard is, voor een habbekrats privatiseren. Ook krijgt iedereen die bij de overheid werkt behalve zijn salaris nog een envelop met extra geld. De Russische regering heeft dus een budget dat niet door het parlement gecontroleerd wordt en waarmee van alles betaald wordt, zoals bijvoorbeeld dit congres van Verenigd Rusland.”

    • Michel Krielaars