Mugabe en generaals hebben elkaar nodig

Robert Mugabe kan zijn wurggreep op Zimbabwe volhouden door steun van de legertop. De generaals hebben omgekeerd Mugabe nodig om te kunnen blijven zitten waar ze zitten.

Generaal Constantine Chiwengwa (r) praat met politiebaas Augustine Chihuri. Foto Reuters Zimbabwe's armed forces commander General Constantine Chiwengwa (R) talks with Police Commissioner Augustine Chihuri at the country's independence celebrations in the capital Harare April 18, 2008. President Robert Mugabe bitterly attacked former colonial ruler Britain in his first major speech since disputed elections, saying London was paying the population to turn against him. REUTERS/Howard Burditt (ZIMBABWE) REUTERS

De weerstand in Zimbabwe en daarbuiten tegen Robert Mugabe mag met de dag toenemen, volgens doorgewinterde waarnemers kan de president in ieder geval uit één hoek rekenen op onvoorwaardelijke steun: die van het leger.

Na de overwinning van oppositieleider Morgan Tsvangirai in de eerste ronde van de presidentsverkiezingen, op 29 maart, zou Mugabe voor het eerst in 28 jaar hebben overwogen om de macht los te laten. Naar verluidt waren het juist de generaals die Old Bob overhaalden door te gaan. En ook aan de vooravond van de tweede en beslissende ronde, nu hij met zijn ijzerenheinige opstelling Zimbabwe steeds verder isoleert, zijn er geen aanwijzingen dat Robert Mugabe het moet stellen zonder de steun van de legerleiding.

De Zimbabweaanse legertop is verenigd in het Joint Operations Command. Namen en rugnummers: Constantine Chiwenga, legergeneraal, Perence Shiri, luchtmachtcommandant, Augustine Chihuri, politiechef, Paradzayi Zimondi, baas van het gevangeniswezen, Happyton Bonyongwe, directeur geheime dienst, en Emmerson Mnangagwa, onder meer minister van Huisvesting en vertrouweling van Mugabe. Mannen met bloed aan hun handen.

„Het kenmerkende aan leger en politiek in Zimbabwe is dat zij van begin af aan sterk met elkaar verweven zijn”, zegt Martin Rupiya, directeur van het Afrika-programma aan de universiteit van het Britse Cranfield. Rupiya werd geboren in Zimbabwe, hij diende zeventien jaar in het leger. Hij wijst er op dat Mugabe het leger nodig heeft bij gebrek aan brede volkssteun, terwijl het leger Mugabe nodig heeft om te voorkomen dat een politieke tegenstander het systeem van patronage en zelfverrijking omverwerpt dat de generaals grond en geld oplevert.

De verstrengeling van politiek en leger is „een erfenis van de onafhankelijkheidsstrijd uit de jaren zestig en zeventig”, zegt Rupiya. De voorganger van de huidige regeringspartij ZANU-PF streed destijds tegen het leger van wat toen nog Rhodesië heette. Typerend zijn de milities van oorlogsveteranen die nu in opdracht van de politieke partij ZANU-PF bruut optreden tegen MDC-aanhangers.

Een belangrijke factor vormt ook de paranoia van Mugabe tegenover zijn (vermeende) politieke tegenstanders. De voormalige vrijheidsstrijder verdedigt Zimbabwe voor zijn gevoel al veertig jaar tegen blanke kolonialen en hun binnenlandse handlangers. De permanente strijd, de Chimurenga, vereist een gemilitariseerde politiek.

Mugabe’s strijd heeft de economie van Zimbabwe veranderd in een ruïne. Creëren de economische tekorten niet het gevaar van muiterij door het militaire voetvolk? „De circa 15.000 elitetroepen – presidentiële garde, geheim agenten – treden keihard op als iemand van de circa 40.000 soldaten deserteert”, zegt Rupiya. „Bovendien is de oppositie zó sterk gedemoniseerd, dat soldaten zelfs in de huidige omstandigheden niet durven overlopen. MDC is in hun ogen verraad aan Zimbabwe.”

Knox Chitiyo onderschrijft in grote lijnen de analyse van Rupiya. Chitiyo, ook Zimbabweaan, is hoofd van het Afrika-programma van het Royal United Services Institute in Londen. Chitiyo noemt het „erg onwaarschijnlijk” dat het leger een eigen koers gaat varen. „De generaals willen dat Mugabe zo lang mogelijk blijft zitten omdat ze bang zijn voor een bloedige, onderlinge opvolgingsstrijd. Mugabe houdt de dijken in stand en de stormvloed buiten.”

Maar iemand moet toch ooit de nu 84-jarige opvolgen? Mugabe zelf zei gisteren dat hij bereid is met MDC te praten over een eenheidsregering, ná de verkiezingen vrijdag. Dat voedt de speculatie dat Mugabe, vanuit de winnaarspositie, een coalitie smeedt tussen zijn ZANU-PF als seniorpartner en MDC als junior, om voor zichzelf een vrijgeleide af te dwingen.

Chitiyo denkt dat de generaals met zo’n oplossing akkoord zouden gaan. Een georganiseerde machtsovername voorkomt dat zij, medeplichtigen aan talloze moorden, door een politieke tegenstander worden uitgeleverd aan het Internationale Strafhof in Den Haag. Chitiyo: „De generaals willen uiteindelijk maar één ding: blijven zitten waar ze zitten.”

Als meest waarschijnlijke opvolger geldt Emmerson Mnangagwa, de Huisvestingsminister – die als leider van de beruchte vijfde brigade in de jaren tachtig naar schatting 20.000 tegenstanders uit de weg ruimde.