‘In het Kremlin blijven Siloviki voorlopig de baas’

Onder de nieuwe president Dmitri Medvedev lijkt een liberale golf door Rusland te trekken. Maar critici zijn wantrouwend. ‘Er is nog weinig veranderd.’

„De haviken hebben nog altijd veel macht in Rusland”, zegt sociologe Olga Krysjtanovskaja. De directeur van het Centrum voor Bestudering van de Elite van de prestigieuze Russische Academie van Wetenschappen is er zeker van.

Al sinds 1989 doet Krysjtanovskaja onderzoek naar de antecedenten van de siloviki (de sterke mannen), zoals de bijnaam luidt van de conservatieve, autocratische politici in de Russische regering die afkomstig zijn uit de veiligheidsdiensten, de politie en het leger. Eind 2006 verscheen haar onderzoek waaruit bleek dat 78 procent van de toenmalige Russische leiders een verleden had in een van die instellingen. „En er is niet veel veranderd, al wordt de indruk gewekt van wel”, benadrukt ze in de wandelgangen van een door pro-Kremlinpartij Verenigd Rusland georganiseerd congres over de nieuwe Russische elite.

Als verse bekeerlingen geloven veel West-Europese politici en zakenlieden, Duitsers voorop, in een liberale golf die nu door Rusland zou trekken. Vooral omdat na het aantreden van Dmitri Medvedev als president en de benoeming van Vladimir Poetin tot premier een aantal hardliners op een zijspoor is gezet, zoals het hoofd van de geheime dienst FSB, Nikolaj Patroesjev, eerste vicepremier Sergej Ivanov en plaatsvervangend chef van de presidentiële staf Igor Setjsin. Krysjtanovskaja ziet die personele wijzigingen genuanceerder: „In Poetins huidige ‘politburo’ zitten ze hoogstens op andere, soms lagere, plaatsen en zijn ze in de schaduw komen te staan. Maar ze zijn nog altijd heel machtig.”

De siloviki maken volgens Krysjtanovskaja deel uit van een machtsstructuur die vergelijkbaar is met de Mont Blanc, waarvan je als een skiër naar beneden zigzagt. Daardoor verlies je niet van de ene op de andere dag je macht, maar gebeurt dat geleidelijk. „Voor Poetin is het levensgevaarlijk om iemand als Patroesjev, nu secretaris van de Veiligheidsraad, of Setsjin, nu eerste vicepremier, als vijand te hebben. Zij hebben niet genoeg macht meer om zijn beleid te blokkeren, omdat ze hun hulpbronnen binnen de FSB kwijt zijn, maar ze kunnen wel zijn imago beschadigen. Ze weten veel van hem af.”

En er is nog iets, dat ervoor zorgt dat Poetin de siloviki met fluwelen handschoenen aanpakt. „Poetin respecteert Patroesjev, Setsjin en Sergej Ivanov als oude kameraden uit de KGB. Hij beschouwt ze als zijn oudere broers. Zij hebben hem in het zadel geholpen. Met Medvedev heeft hij een heel andere relatie: hij is een aangenomen zoon.”

Tijdens Poetins presidentschap kwamen de siloviki overal aan de macht, ook op ministeries die niets met veiligheid hadden te maken, zoals Landbouw. „Binnen de veiligheidsministeries zitten ze op de ministersstoel, op andere ministeries bekleden ze lagere posities. Maar dat was in de Sovjet-Unie ook zo, al zaten ze toen in de schaduw. Poetin heeft hen in openbare functies benoemd.”

„Joeri Andropov, de voormalige KGB-chef die van eind 1982 tot begin 1984 de hoogste leider van de Sovjet-Unie was, deed hetzelfde. Maar door zijn plotselinge overlijden was hij te kort aan de macht om zijn plannen te kunnen voltooien. Poetin heeft Andropovs politiek gewoon voortgezet.”

De overplaatsing van Setsjin moet volgens de sociologe wel degelijk als een degradatie worden opgevat. „In theorie lijkt het eerste vicepremierschap een hogere functie, maar de facto is het een lagere. In de staf van de president kon hij zich met alles bemoeien, nu alleen nog met energie en milieu.” Krysjtanovskaja meent dat Setsjin, Patroesjev en Ivanov werden overgeplaatst, omdat Poetin zich zou hebben gestoord aan hun conservatieve houding. „Maar Poetin kon zijn ‘oudere broers’ vanwege die ‘familiebanden’ niet zelf degraderen. Medvedev moest dit voor hem doen, omdat hij tenslotte niet voortkomt uit de siloviki-rangen.”

Als reden voor Poetins irritaties over het drietal voert Krysjtanovskaja Poetins tegenstrijdige karakter aan. „Hij is door de KGB opgeleid, net als Setsjin en Patroejsev, maar hij is ook beïnvloed door de liberale burgemeester van Sint-Petersburg Anatoli Sobtsjak, wiens assistent hij was, en door de westerse leiders, met wie hij op vriendschappelijke wijze omgaat.” Zelf kan Poetin het door hem gecreëerde systeem niet verlaten, volgens Krysjtanovskaja. Hij wordt erdoor gegijzeld. „Als een autoritaire leider aftreedt, is de kans groot dat hij vermoord of justitieel vervolgd wordt door zijn interne vijanden. Kijk maar naar wat er met de oligarchen Boris Berezovski en Vladimir Goesinski gebeurde toen zij in ongenade vielen bij het Kremlin. Poetin kan dus alleen overleven door tijdelijk een stap opzij te doen om over twee à vier jaar terug te keren als president en dat ambt vervolgens nog tien jaar te vervullen.

„Dat hij geen derde termijn als president wilde, heeft er alles mee te maken dat hij dan iets illegitiems zou doen. En daarmee zou hij de positie van Rusland binnen de G8 op het spel zetten.”

Gezien de machtsconsolidatie van de afgelopen anderhalve maand heeft Krysjtanovskaja weinig vertrouwen in de door Poetin en Medvedev aangekondigde hervormingen. De strijd tegen de corruptie is volgens haar een lege huls. Niet voor niets is het beloofde plan voor corruptiebestrijding nog altijd niet bekend gemaakt, terwijl dit allang had moeten gebeuren. „In Rusland heb je twee soorten corruptie: een kleine, zoals het omkopen van een agent, een dokter of een lage ambtenaar, en een grote, legale. Tegen die kleine corruptie moet wel worden opgetreden, want die ondermijnt het machtssysteem waarin er maar één de baas is. Maar die grote corruptie is de basis van de Russische staat en heeft een lange traditie die teruggaat tot tsaar Ivan de Verschrikkelijke. Die gaf zijn hoge ambtenaren lage salarissen, maar verschafte hun ook mogelijkheden om in de provincie behoorlijk wat in natura bij te verdienen.”

Tegenwoordig zijn die mogelijkheden alleen maar lucratiever geworden, als je ziet dat veel Russische politici concerns als Gazprom en Rosneft leiden. „Bovendien kun je in een politieke functie makkelijk je dienstwoning, die vaak enkele miljoenen euro waard is, voor een habbekrats privatiseren. Ook krijgt iedereen die bij de overheid werkt behalve zijn salaris nog een envelop met extra geld. De Russische regering heeft dus een budget dat niet door het parlement gecontroleerd wordt en waarmee van alles betaald wordt, zoals bijvoorbeeld dit congres van Verenigd Rusland.”

    • Michel Krielaars