Dom, wreed en harteloos

Luiheid was zijn credo. Wie niets doet loopt het minste risico. Albert Cossery was Egyptenaar maar schreef zijn romans in het Frans.

Albert Cossery (Foto AFP) An undated file photo shows Egyptian writer Albert Cossery, who, in his adopted Paris, wrote with humour about the life of common people in his native Cairo. His publisher Joelle Losfeld announced that Cossery died on June 22, 2008 in Paris at the age of 94. Cossery, whose eight books were translated into 15-odd languages, passed away in the modest streetcorner hotel that was his home for more than 60 years on the Left Bank, the literary heart of the French capital. AFP PHOTO AFP

„Wat hoor ik nou? Je hebt een huis waar te eten is en je wilt werken! Je wilt ons met schande overladen! Dat wordt een zware dag voor je moeder.”

Het is een thema dat typerend is voor het werk van de zondag op 94-jarige leeftijd in Parijs gestorven in Caïro geboren schrijver Albert Cossery. De lof der luiheid bezong hij, al gold die meer de fysieke dan de intellectuele arbeid. De mens is dom, wreed en harteloos, was de ondertoon in zijn werk en wie passief en ambitieloos in het leven staat zal er nog met de minste kleerscheuren van af komen.

Acht indrukwekkende, veel vertaalde boeken schreef Cossery die in 1990 voor zijn oeuvre de Grand Prix de la Francophonie kreeg. In klassiek Frans stelde hij in zijn geboorteland gesitueerde, maar in wezen universele, misstanden en bedrog aan de kaak. Zijn spot en absurdisme konden hilarische vormen aannemen, zijn humor was zelden vrolijk, altijd grimmig.

In Nederland verscheen bij uitgeverij Coppens en Frenks in 1997 De luiaards in de vruchtbare vallei en twee jaar geleden Het huis van de wisse dood, beide in vertaling van Mirjam de Veth. Armoede, werkloosheid, ziekte, totale afstomping, wraak en uitbuiting zijn belangrijke elementen in deze zwarte roman uit 1945, waarbij Cossery excelleerde in poëtische beschrijvingen van verval en bederf. Enkele van zijn romans zijn verfilmd zoals Mendiants et orgueilleux.

Anders dan zijn tijd- en landgenoot, de Nobelprijswinnaar Naguib Mahfouz, verruilde Cossery in 1945 zijn vaderland voor Parijs, een voor de hand liggende keuze voor iemand die in Caïro het lycée français had bezocht. Hij veranderde daar zijn naam van Kusairy in het vlotter klinkende Cossery.

Tijdens de oorlogsjaren tekende hij bij de Egyptische marine en voer hij tussen Egypte en de VS, vervolgens huurde hij een kamer in hotel La Louisiane, vlakbij de markt in de rue de Buci, op een steenworp afstand van de fameuze literaire cafés van Saint Germain des Prés. In diezelfde kamer bleef Cossery wonen tot aan zijn dood. Toch spelen zijn boeken zich niet af in zijn zelf verkozen ballingsoord maar in Egypte: „Ik schrijf in het Frans maar ik denk nu eenmaal in het Arabisch.”

De man die wegens zijn ironische toon door zijn fans wel ‘de Voltaire van de Nijl’ werd genoemd, was bevriend met de Amerikaanse schrijver Henry Miller (die verantwoordelijk was voor zijn doorbraak in de VS), Lawrence Durrell, Albert Camus, Raymond Queneau, Alberto Giacometti en Jean Genet. Zijn sobere levensstijl weerspiegelde zijn afkeer van de consumptiemaatschappij, zijn haat tegen de machthebbers en de hebzucht van het kapitalisme. Hij had geen auto nodig om zich van zijn bestaan op aarde te vergewissen, zei hij in een interview die hij – sinds er in 1988 bij hem keelkanker was geconstateerd schriftelijk gaf – kleren waren hem genoeg. Die droeg de elegante dandy op leeftijd dan ook met zwier bij zijn bezoeken aan Café de Flore of Brasserie Lipp, tot enkele dagen voor zijn dood.