Tomaat met tentakels

Hoe moet het verder met de SP na het vertrek van de charismatische Marijnissen als fractieleider in de Tweede Kamer? Reken je niet rijk, waarschuwen SP’ers in Oss concurrenten als de PvdA. Vijftien jaar geleden verliet Marijnissen de bakermat en het verging de partij in Oss goed. „De SP zit diep in de haarvaten van de samenleving.”

Coen van Zwol

De tafel met de bekers voor de winnaars van de Tribuneloop van de SP in Oss, 18 juni 2008 Joyce van Belkom Nederland, Oss, 18-06-2008 De tafel met de bekers voor de winnaars van de tribuneloop. Foto: Joyce van Belkom Belkom, Joyce van

Oss betreurt het dat ‘Onze Jan’ ermee stopt, denkt eigenaar Peter de Bruijn van bloemenhandel Josina. „Ze zijn trots op Marijnissen, dat hij toch maar ‘effe dimmen’ durfde te zeggen tegen de voorzitter van de Tweede Kamer.” Zelf uit een middenstandsnest, zou De Bruijn niet snel SP stemmen. Maar de familie Marijnissen woont om de hoek, zijn vrouw en zwager zijn SP’ers. Bovendien is Josina hofleverancier van de SP, zo’n trouwe klant zie je graag doorgroeien. Veel rode bloemen, rozen ook: komend weekeind ligt er weer een order voor de partijraad in Amersfoort. „Kleine ondernemers als ik, die dicht op de mensen zitten, hebben weinig problemen met de SP. Voor de heren in de directiekamers ligt dat anders.” De Bruijn wijst vaag richting de blauwe fabriekshal van Organon, fabrikant van de anticonceptiepil.

Oss is de bakermat van de SP. Hoewel de partij ontstond in Rotterdam, werd hier, in Noordoost-Brabant, de formule gevonden voor de enige nieuwe Nederlandse massapartij van de afgelopen drie decennia. Onder leiding van de geboren Ossenaar Jan Marijnissen groeide de partij naar vijftigduizend leden en van 2 Kamerzetels in 1994 naar 25 zetels nu.

In Oss zelf is de SP al lang een natuurlijke bestuurspartij: ze leverde driemaal wethouders. Toch koestert de SP haar actiecultuur en jonge tradities, zoals de Tribuneloop, deze woensdag voor de 25ste maal gehouden. Spijtig genoeg moest Kamerlid Agnes Kant afzeggen. Kant volgt in Den Haag immers ‘Onze Jan’ op als fractieleider in een open verkiezing met één kandidaat. Toevallig prijkt haar portret al voorop het SP-krantje Zo, in een oplage van 1,7 miljoen landelijk verspreid.

Oss loopt dus zonder Kant tien kilometer rondjes om de kerk. Deelnemers drinken water uit bekers met de SP-tomaat, lopen over een parcours dat is gemarkeerd met SP-lint, winnen bekers met bloedrode sokkels. „Kartrekkers, dat hebben we hier nodig”, galmt de spreekstalmeester mysterieus. „Geen spinnen in het web.” Omdat het al de 25ste Tribuneloop is, krijgt organisator Paul Peters 25 tomaten en alle aanwezigen ‘een koppie koffie en een frisje’.

Typisch SP: agitatie met het aangename verbinden. Vorige week was Jan Marijnissen in Oss om tienduizend euro te doneren aan SP-speeltuin Elckerlyc, door vrijwilligers gebouwd. Ander SP-vertier in dit 57.000 inwoners tellende werkstadje biedt politiek café Zout, dat honderden bezoekers trekt. „Uniek, in de grote steden trekken politieke cafés hooguit dertig man”, glundert SP-wethouder Jules Iding. En eind augustus is er het openluchttheater ‘Het Vierde Beeld’ bij de Grote Kerk, waar de SP Oss sinds 1999 trakteert op revolutionair volkstoneel, flamenco, popmuziek en een filmfestival. De SP werkt bij dit festival nauw samen met kerk, kapitaal en kroeg: de pastoor levert stroom, bevriende ondernemers geld, kroegen drank en hapjes.

Ook de ernstige zaken des levens is de SP in Oss niet vergeten. Nog altijd heeft de partij zijn eigen huisartsenpraktijk Ons Medisch Centrum en biedt de SP-Hulpdienst tweemaal per week gratis juridisch advies. Wat ook blijft, is het oude handwerk: colporteren, praatjes maken, klachten noteren. In Noordoost-Brabant is de SP in het gat gesprongen dat de dominante KVP achterliet. Gemoedelijk, toegankelijk, de tentakels diep in de samenleving. „Maar we sjoemelen niet hoor”, zegt Iding geschrokken, als zijn partij met de KVP van toen wordt vergeleken.

Dinsdag maakte Jan Marijnissen bekend dat hij een stapje terug doet: hij wil niet langer fractieleider zijn. Hij blijft wel voorzitter. Over zijn rol wordt druk gespeculeerd. Gaat Marijnissen werkelijk denken en schrijven, stelt hij zich tevreden met een rol van backbencher en adviseur? Of blijft hij als het ‘Orakel van Oss’ vanuit zijn kleine huisje in de Floraliastraat de partij domineren?

Voorlopig ontkurken zijn rivalen in de Tweede Kamer de champagne. Alle mooie afscheidswoorden ten spijt is met name de PvdA opgelucht bevrijd te zijn van Marijnissen, die de PvdA in het nauw bracht als brede linkse volkspartij. Zonder de grote roerganger is de SP verweesd en stort misschien ineen. Dan zijn er 25 zetels te winnen.

Reken je niet rijk, waarschuwen ze in Oss. Toen Marijnissen vijftien jaar geleden naar Den Haag vertrok, klonk ook daar zo’n collectieve zucht van opluchting. Eindelijk verlost van die dominante ruziemaker die nooit iemand een uitweg bood, bij elk debat over zijn gevloerde tegenstanders walste. Zijn SP was in Oss een gesloten bastion; raadsleden gingen na het debat niet gezellig een pintje vatten in café Bellevue, maar terug naar het hoofdkwartier om nieuwe acties te beramen.

Maar toen Marijnissen uit Oss vertrok, had de SP acht van de 33 raadszetels; tien jaar later waren dat er al vijftien. Wethouder Hendrik Hoeksema (PvdA): „Als ik op Standpunt.nl nu stellingen hoor als: ‘gaat de SP zonder Marijnissen te gronde’, moet ik lachen. Natuurlijk is de politiek Amerikaans geworden, persoonlijker. Maar ze begrijpen niet hoe sterk de basis is, hoe diep de SP in de haarvaten van de samenleving zit.” Mocht de SP onder de humorloze Agnes Kant veel zetels inleveren, dan is de SP niet weg. In Noordoost-Brabant en Noord-Limburg is de partij dominant, in de Randstad heeft ze zich stevig genesteld, in de rest van het land is ze in opbouw.

SP’er Jules Iding, die in 1996 in Oss de eerste SP-wethouder van Nederland werd: „Vorig jaar stond in het teken van groeipijn. Maar geloof me, we beginnen pas een nieuwe SP-afdeling als we voldoende mensen van kaliber hebben. De basis is hecht.” Kees Slager, een journalist die na het schrijven van zijn SP-kroniek ‘Het Geheim van Oss’ zelf SP-senator werd: „Vlak ook niet het leervermogen van de SP uit. De SP boekt louter overwinningen. Nederlagen zijn leermomenten.”

Het begon allemaal met een klein groepje sektarische jongeren en een exotische totalitaire ideologie: het maoïsme. Niet Jan Marijnissen was oprichter van de SP: dat was de Rotterdamse pijpfitter Daan Monjé, een raadselachtig figuur die op foto’s vaak een wit pak draagt en een dun gangstersnorretje heeft. Monjé was een wantrouwige, stalinistische bullebak, maar ook een eersteklas organisator en een handige sjacheraar, die vaak partijen goedkope ballpoint op de kop tikte om onder arbeiders uit te delen. Mede door zijn handeltjes zat de SP nooit om geld verlegen: de partij had al snel een eigen drukpers en kocht het huidige hoofdkwartier in Rotterdam met een koffer vol contant geld. Tijdens de Rotterdamse sleepbootstaking van 1979 kon Monjé stakers zelfs 250 gulden per week uitkeren. Een deel van zijn geld kwam uit China: toen Monjé er in september 1970 in slaagde een radicale havenstaking op touw te zetten, zagen de Chinezen plots brood in de kibbelende Nederlandse maoïsten en werd Monjé in Peking uitgenodigd.

Aan Monjé heeft de SP veel te danken. Correct toegepast, bleken de lessen van de grote Chinese roerganger in Nederland effectief: luisteren naar de ‘gewone man’, zijn klachten noteren en omzetten in populaire actie, met intensieve propaganda via moderne media. De SP eiste veel van zijn leden: waren ze na een strenge ballotage kaderlid, dan dienden ze 24 uur per dag inzetbaar te zijn, in de fabriek te gaan werken, zichzelf steeds bij te scholen in marxisme en te onderwerpen aan hardvochtige sessies van kritiek en zelfkritiek.

Al in de jaren zeventig raakte het maoïsme op de achtergrond: de ster van Mao verbleekte toen hij gemene zaak maakte met de Verenigde Staten, en de ‘gewone man’ bleek niets te hebben met zijn ideologie. De SP ging deelnemen aan verkiezingen voor gemeenteraden, parlementen of andere ‘kletscolleges’ om van daaruit de buitenparlementaire actie te ondersteunen.

Als Monjé Jezus was, was Marijnissen zijn Paulus: hij maakte de SP van een radicale sekte tot een brede kerk. De werkstad Oss was een ideaal proefterrein. CDA-fractieleider Jan Ras, die in 1975 naar Oss kwam om schooldirecteur te worden, trof een echte arbeidersstad aan, gedomineerd door grote fabrieken: de worstfabriek van Zwanenburg, Philips, Organon, tapijtfabriek Bergoss. Zelfs Ras, een gemoedelijke CDA’er met een verrassende voorkeur voor woorden als ‘godverdomme’ en ‘fok’, vond Oss benepen en desolaat. „Het centrum was compleet in verval, de huizen waren klein en slecht. De publieke zaak was gewoon door de KVP verwaarloosd.” Zelf was Ras afkomstig uit een katholiek nest van dertien kinderen, toch had hij een pesthekel aan de conservatieve KVP. „Die partij was verstikkend in Oss.” Oss kende anno 1975 zelfs nog aparte jongens- en meisjesscholen: aan Ras de taak die samen te voegen. Toch kende Oss van oudsher ook een rebelse traditie. In Oss zitten de messen los, zeiden ze.

Jan Marijnissen was een Ossenaar, die om zijn opstandige gedrag van school was gestuurd en daarna in fabrieken als worstophanger ging werken, en later als lasser en metaalarbeider. Toen SP-wethouder Iding, een landschapsarchitect, in 1972 uit Wageningen verhuisde naar Lith, een dorpje bij Oss, heerste de jonge Marijnissen al soeverein over de kleine SP-afdeling. Een veeleisend leider: Idings verhuisdozen waren nog niet uitgepakt of Marijnissen stond al op de stoep om te eisen dat hij aan het werk ging voor de partij. Iding: „Dus je fietste met ijspegels in je baard naar Oss. Dat was je plicht.”

Wat was het geheim van Oss? Het charisma van Jan Marijnissen uiteraard. Zijn leiderschap was onomstreden: pas als hij een kleuren-tv kocht, durfde zijn volgelingen dat ook. Slager: „Maar heel belangrijk: Jan vindt ook dat je elke overwinning moest vieren. Dat gaf de SP ook feestelijks, je hoorde bij het winnende team.”

Het waren ook de creatieve enthousiastelingen rond Marijnissen, denkt SP-strijder van het eerste uur Paul Peters. Ze leefden sober, als Franciscaner monniken bijna. „En in Oss deden we er altijd een schepje bovenop, verzonnen we altijd iets nieuws.” De SP organiseerde in 1973 de eerste succesvolle staking van autochtonen en Turkse gastarbeiders in tapijtfabriek Bergoss, drong met drie zetels door in de gemeenteraad, bleef voortdurend actie voeren voor stadsvernieuwing, verkeersveiligheid of een speeltuin. Het partijblad Tribune liep te hoop tegen misstanden, zoals de arbeiders van pilfabrikant Organon die impotent raakten en borsten kregen door blootstelling aan vrouwelijke hormonen.

Ook landelijk bleef de SP ambities koesteren. Peters: „We deden steeds weer mee aan landelijke verkiezingen, enthousiast maar ontstellend amateuristisch. Gingen we zondag na zondag langs de deuren in Zeeland. Op zondag, bij gereformeerden!”

In de jaren tachtig groeide de SP sterk in slaapsteden in de Randstad, toevluchtsoorden van uit de stadscentra uitgeweken autochtonen. Mogelijk hing dat samen met de harde lijn tegen gastarbeiders in de brochure Gastarbeid en Kapitaal uit 1983: de vorming van een nieuwe, allochtone onderklasse diende te worden voorkomen door een spreidingsbeleid, gedwongen inburgering en remigratie via oprotpremies van 70.000 gulden. Iding is nog altijd boos over de multiculturele verontwaardiging van hoog opgeleide mensen in witte wijken ‘die nergens last van hadden’.

Maar het ontbrak de SP aan richting: het maoïsme verdween zonder dat er veel voor in de plaats kwam. Medio jaren tachtig schoof Marijnissen samen met Tiny Kox, hoofdredacteur van de Tribune, de zieke Daan Monjé op een zijspoor: hij stierf in 1986 aan kanker. Ideologisch schudde de SP zijn maoïstische veren af: de Socialistiese Partij werd de Socialistische Partij.

Oss had grote verwachtingen van 1989: in dat jaar zou de landelijke doorbraak volgen. Het mislukte opnieuw, Iding; „Zelfs onze trouwe aanhang stemde op PvdA, dat vertelden ze ons ook. Wij waren te gewoon, te lokaal voor Den Haag.” Zonder de PvdA, die in 1991 de achterban van zich vervreemdde door een harde WAO-maatregel, was het nooit gelukt, denkt Iding. Drie jaar later vond de SP zijn slogan (Stem Tegen, Stem SP), zijn logo (de tomaat) en maakten Marijnissen zijn debuut in de Tweede Kamer. Terwijl de PvdA in twee paarse kabinetten steeds kleurlozer werd, herhaalde Marijnissen op landelijke schaal zijn Osse zegetocht.

Maar in Oss bleef de SP na zijn vertrek groeien. Slachtoffer was de PvdA, in 1996 voor het eerst partner van de SP in het college van B en W. Een prettige samenwerking, maar bij de volgende verkiezingen hield de PvdA slechts drie zetels over. Een tweede college liet de PvdA met een smoesje struikelen om een coalitie van alle partijen tegen de SP te smeden. Ook dat werkte niet: de SP kwam op 15 zetels, bijna de absolute meerderheid. Vanaf toen was de SP oppermachtig.

Besturen is leuk, vindt Iding. Je bereikt tenminste iets, het is een sport het beste uit je ambtenaren te halen. Maar de SP doet dat anders dan andere partijen, blijft dicht bij de mensen, organiseert inspraak niet op de ‘oude manier’ van ambtenaren die even het geloei van burgers aanhoren om daarna hun plan door te drukken. Impopulaire besluiten over hangplekken voor jongeren of de bouw van een Turkse moskee neemt de SP met open vizier en kordaat.

Maar de SP leerde de keerzijde van het besturen. In 2006 verloor ze in Oss voor het eerst vier zetels. Dat had te maken met eigen falen: de SP slaagde er niet in het lokale ziekenhuis te behouden, dat na veel rumoer naar Uden vertrok. De SP-methode van posters en handtekeningenacties bleek niet effectief. Het had eerder geholpen als de SP had ingestemd met een pragmatisch alternatief of een bestuurdersnetwerk had zoals het CDA, om het bestuur van het ziekenhuis te masseren. Iding: „Contacten zijn toch handig, merk je dan. Wij hebben nog niks in Den Haag en niet eens een burgemeester.”

Onlangs volgde voor Iding een schok: een handtekeningenactie tegen de SP. Zijn oude wapen! Het draaide om het bos Herperduin, een ‘saai naaldbos’ dat door gedeeltelijke kap een gemengd bos moest worden. Alles democratisch en unaniem in de raadszaal besloten, maar slecht meegedeeld. De bevolking schrok van de vele omgehakte bomen, er ontstond een actiegroep en de SP moest door het stof. Een paar honderd handtekeningen zijn nog niet de volkswil, sputtert Iding. SP-historicus Slager moet even gniffelen. „Ooit zei een Osse burgemeester dat handtekeningen als paardebloemen zijn, je kunt ze overal plukken. Nu zegt de SP hetzelfde. Pas op, voor je het weet ben je de nieuwe PvdA.”

De PvdA maakte in 2006 met vijf zetels een mooie comeback in Oss. Nu regeren SP, PvdA en de lokale partij VDG in harmonie. Persoonlijke chemie, zeggen de wethouders. PvdA’er Hoeksema: „We vergaderen hooguit een uur, anderhalf uur per week, dan is alles geregeld.”

Hendrik Hoeksema, een Groninger, kwam naar Oss in 1994, toen Marijnissen net naar Den Haag was vertrokken. Hij zag de PvdA teruglopen van zeven naar twee zetels, gaf er bijna de brui aan. Nu ziet hij bij de PvdA in Den Haag dezelfde ‘ongezonde felheid’ tegen de SP als vroeger in Oss. Misschien uit schuldig links geweten, peinst hij, ziet de PvdA bij de SP de verbondenheid met de achterban die ze zelf ergens kwijtraakte. Hoeksema: „Maar we verschillen zo weinig van de SP. Wees niet bang, zou ik Den Haag willen zeggen, maak ze medeverantwoordelijk. Het zijn serieuze, capabele mensen.”

De SP in Oss is al lang niet meer de actiepartij van toen. SP’ers van het eerste uur delen nog steeds de lakens uit: babyboomers op weg naar hun pensioen. Mild en levenswijs, zeggen Peters en Iding. De laatste voorziet een probleem: de oude hap kent elkaar door en door, dingetjes zijn in een oogwenk geregeld. „Voor jongeren is het moeilijk in zo’n circuit door te dringen.”

Hoe verandert de SP als een pragmatische generatie de partij overneemt, lieden die nooit geloofden in Mao en de wereldrevolutie? Studente Lilian Marijnissen, de dochter van, is het jongste raadslid van Oss. In het SP-hoofdkwartier is ze te zien op de muur met historische SP-posters, als klein meisje in een mandje aan het stuur van de jonge, besnorde lijsttrekker Jan Marijnissen. Dat was in 1989, de laatste mislukte landelijk campagne van de SP. „Met jou winnen we niet, dat achtervolgt me mij de rest van mijn leven”, giechelt ze.

Pa zal trots op zijn dochter zijn, die als scholier al actie voerde. Lilian wil voorkomen dat de SP een introverte bestuurspartij wordt. Haar recept: niet lullen maar werken. Baantjesjagers buiten de deur houden. Voeling met de mensen. En ideologische verdieping: onlangs startte de SP in Oss scholing voor jong kader, met de boeken van vader Marijnissen over neoliberalisme en globalisme als verplichte leesstof, maar ook mediatraining, actievoeren. „Alle aspecten van het SP’er zijn.”

Maar het fanatisme van toen tover je niet terug. Oss is niet langer een stad van walmende schoorstenen en krakkemikkige huisjes, maar een welvarend werkstadje in saaie baksteenarchitectuur, met Hema, Dolcis en V&D. Bedrijvigheid heeft zich verplaatst naar industrieterreinen vol schoenendozen. De mensen zijn tevreden.

Onlangs ging Lilian Marijnissen met jonge leden langs de deuren om grieven op te tekenen. Er kwam niks uit, hooguit klachten over parkeerruimte. Oss bewijst in elk geval dat de SP niet louter een protestpartij is die drijft op maatschappelijk ongenoegen, denkt ze. Ook als bestuurspartij overleeft ze.