Populaire en pathetische kunst

Video-still uit ‘Where is Where’ (2008) van Eija-Liisa Ahtila.

Wat een weemoed en beklemming. Hier is geen ontsnapping mogelijk. Het oeuvre van de Finse video-kunstenaar Eija-Liisa Ahtila (1959) gaat van begin tot eind over schuld, angst, falen en dood. Zo beschouwd hoort haar werk in een typisch Scandinavische traditie. Meer dan eens doen haar grootschalige video-installaties herinneren aan de films van Ingmar Bergman en Lars von Trier.

Ahtila is internationaal een groot succes: haar werk was ondermeer te zien op de Documenta en in het MoMa in New York, en op een overzichtstentoonstelling in Parijs, die nu is doorgereisd naar Düsseldorf. In Düsseldorf toont zij twee nieuwe werken: Where is Where en Fishermen. Naast enkele oudere werken, zoals If 6 was 9 (1996), waarin tienermeisjes seksueel getinte ontboezemingen doen, en The House (2002), over een vrouw die psychotisch wordt.

Ahtila’s video’s lijken op surrealistische speelfilms met een sterk dramatische inslag. Zoals in Consolation Service, wanneer de protagonisten in een verhaal over een echtscheiding door het ijs zakken, verdrinken en onder water langs elkaar heen zweven. Vrijwel alle werken worden geprojecteerd op minstens twee grote schermen. Een voice-over vertelt het verhaal erbij. Beeld en voice-over zijn ontkoppeld, en de beelden zijn niet per se chronologisch gemonteerd. We zien dus veel fragmenten en herhalingen. Soms lijkt er een chronologisch verband te zijn tussen de beelden die tegelijkertijd op de schermen worden geprojecteerd en dan weer helemaal niet.

Ahtila’s video-installaties zijn gaandeweg complexer, grootser van opzet en langer van duur gworden. Het laatste werk, Where is Where (2008) wordt geprojecteerd op zes schermen en duurt bijna een uur. De film vertelt het waar gebeurde verhaal van twee Arabische jongen van 13 en 14 jaar oud die tijdens de Frans-Algerijnse oorlog hun Franse speelkameraadje hebben vermoord. De tekst komt uit het boek The Wretched of the Earth van Frantz Fanon, die in de jaren vijftig in Algerije als psychiater werkte.

Er zijn aangrijpende momenten, zoals wanneer de twee jongens (gespeeld door twee Finse jongens van Marokkaanse en Palestijnse afkomst) zonder wroeging uitleggen waarom ze de moord hebben begaan: de Fransen vermoorden immers ook lukraak Algerijnse kinderen? Maar de eventuele lading of betekenis die Where is the Where zou kunnen hebben wordt volledig teniet gedaan door de theatrale vormgeving en pathetische behandeling van het materiaal. Alsof het eigenlijke verhaal nog niet veelzeggend genoeg is, is het opgesplitst en uitgerekt, en vermengd met panoramische beelden van Afrikaanse en Scandinavische landschappen. Hiertussen zweeft een Finse dichteres rond in een rode jurk die het verhaal navertelt en die, als belichaming van de koloniale overheersing, wordt verteerd door schuld. En er is De Dood in zwart gewaad en met zwarte kap (regelrecht uit Bergmans Het zevende zegel). Dood en Dichteres vormen een soort antiek Koor. Tenenkrommend.

Ahtila’s werk is narratief, maar wil geen afgerond verhaal vertellen. Het is filmisch, maar wil geen speelfilm zijn. Zij hanteert artistiekerige ingrepen als de vele schermen, verdubbeling en fragmentatie van beelden, maar het verhaal is het uitgangspunt, niet het beeld of de vorm. Daardoor ontbeert het als beeldende kunst iedere zeggingskracht.

Blijft de vraag waarom dit werk zo populair is. Vermoedelijk door het sentimentele en emotionele ervan. Het is als met het werk van de Iraanse Shirin Neshat, die ook een romantische atmosfeer van ongeluk en spleen verbeeldt, met nergens een punt van weerstand. Het kijken is ondergeschikt gemaakt aan het beleven van de onheilspellende, spookachtige sfeer.

Er is een uitzondering, een korte video van vijf minuten, getoond op één groot scherm, getiteld Fishermen. Afrikaanse vissers in kleine bootjes roeien verwoed tegen de branding op. Ze proberen het telkens opnieuw, ze peddelen met zijn zessen te gelijk, maar de golven zijn te hoog, en de grijsgroene zee, over de hele wand geprojecteerd, is oppermachtig. Hier wordt voor het eerst iets zichtbaar van echt drama, van de vergeefsheid van het menselijk handelen en ook van heroïek. Zonder woorden, op een eenvoudige en directe manier.

T/m 17 aug in K21 Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, Ständehausstrasse 1, Düsseldorf.Info: kunstammlung.de.