Klucis monteert arbeiders diagonaal

‘Arbeiders en arbeidsters, allen naar de nieuwe verkiezingen’ (1930)

Tentoonstelling Gustavs Klucis (1895-1938). T/m 13/7 in Haags Gemeentemuseum. Di t/m zo 11-17 uur. Inl: 070-338111,www.gemeentemuseum.nl. (Catalogus 19,95 euro)

Met gestrekte arm en open hand – zo groeten fascisten elkaar. Vreemd genoeg vond de communistische Letse kunstenaar/ontwerper Gustavs Klucis (1895-1938) open handen in 1930 ook passend om arbeiders en boeren in de Sovjet-Unie op te roepen tot deelname aan de verkiezingen van de raden. Maar liefst vijftien handen heeft Klucis diagonaal op het affiche gemonteerd. Drie versies van dit affiche hangen nu in het Haags Gemeentemuseum op een overzichtstentoonstelling van Klucis, waarvan bijna alle werken afkomstig zijn het Nationaal Kunstmuseum uit Letland.

Veel van de affiches zijn combinaties van rechthoekige kleurvlakken en diagonaal geordende fotomontages van arbeiders, tractors, fabrieken, kolchozen en andere dingen waar het communistische regime zo verzot op was. De diagonaal had Klucis ontleend aan de ‘suprematistische’ schilderkunst van Malevitsj. Van de fotomontage beschouwde Klucis zichzelf de uitvinder, hoewel meer kunstenaars binnen en buiten Rusland aanspraak maakten op deze titel. Het werk waarop hij zijn pretentie baseerde was Dynamische stad uit 1919, een half-abstracte collage van cirkels, rechthoeken en fotootjes van gebouwen, die nu in Den Haag is te zien.

Zoals zoveel moderne kunstenaars in Rusland, stelde Klucis zich in 1917 op achter de Oktoberrevolutie. Hij werd zelfs machinegeweerspecialist in het Negende Letse Rode Schuttersregiment dat in 1917-1918 werd ingezet om het hoofdkwartier van de communistische partij in Sint-Petersburg te verdedigen. Na zijn jaren als soldaat, vervolgde hij zijn kunstopleiding, eerst bij Malevitsj in de provinciestad Vitebsk, later aan Vchoetemas, de kunstschool in Moskou die vergelijkbaar is met het veel beroemdere Bauhaus in Duitsland. Hier werd hij een van de theoretici van het Russische constructivisme. Hoe klein ook, de expositie biedt niet alleen een overzicht van de ontwikkeling van Klucis’ werk, maar ook van de overgang van constructivisme naar socialistisch realisme.

Vaak wordt de kunstgeschiedenis van de Sovjet-Unie simpel voorgesteld: aan de bloei van het constructivisme en andere moderne-kunstrichtingen in de jaren twintig maakten Stalin en zijn regime in 1934 een abrupt einde door het socialistisch realisme verplicht te stellen. Maar op de expositie is goed te zien dat het constructivisme en dit realisme veel raakvlakken hadden.

Niet alleen bleken fotomontages ook bruikbaar voor socialistisch-realistische affiches uit de jaren dertig, ook hadden constructivisten als Klucis al jaren eerder de conclusie getrokken dat kunstenaars ‘ingenieurs van de ziel’ moesten zijn. Al in 1921 proclameerden ze dat kunstenaar-ingenieurs een nieuwe wereld voor de nieuwe mens moesten construeren.

Van een wezenlijk onderscheid tussen de affiches uit de jaren twintig en die uit de jaren dertig is dan ook niets te bespeuren op de tentoonstelling. Klucis’ latere affiches zijn weliswaar door het minder frequente gebruik van de diagonale ordening statischer. Ook duiken Stalin en andere communistische kopstukken er steeds vaker in op, maar nog altijd zijn het combinaties van kleurvlakken en fotomontages.

Veel heeft Klucis’ gewillige en soepele overgang van constructivisme naar socialistisch realisme hem overigens niet geholpen. Op 17 januari 1938 werd hij gearresteerd om ruim een maand later geëxecuteerd te worden, zo valt in de kleine, maar mooie catalogus bij de tentoonstelling te lezen.