Bij gebrek aan beter gaan veel ontwikkelingsgelden naar Nederlandse doelen

Internationaal is de rol van ontwikkelingshulp gering maar Nederlanders hebben er baat bij, ontdekt Maarten Huygen.

Eerlijk gezegd wist ik tot deze week niet wat ze waren, de Millenniumdoelen. De bijeenkomst in het Koninklijk Instituut voor de Tropen in Amsterdam van afgelopen donderdag was eraan gewijd: ‘Millenniumdoelen en toerisme.’ Met subsidie van de nationale commissie voor internationale samenwerking, het NCDO. Ik had wel over die doelen gehoord. Ze klinken bijbels en komen voort uit een wereldconferentie van de VN in het zonnige jaar 2000, voor de internetkrach en de terreuraanslagen in Amerika en Europa. De doelen hebben met ernstige armoede te maken, een probleem dat in vorige millennia nooit is opgelost. Maar in het jaar 2000 hadden 189 landen afgesproken om het in vijftien jaar te doen. Dat gebeurt vaker als internationale delegaties in een conferentieoord vastzitten en op huis aan willen. Het was onduidelijk welke nieuwe omstandigheden dit plotselinge optimisme rechtvaardigden.

Het nieuwe ontwikkelingsevangelie was aanleiding voor nieuwe uitgaven in het Westen. Het NCDO heeft een budget van 32 miljoen om het in Nederland te verkondigen. Voor Eveline Herfkens (PvdA) werd na haar ministerschap voor Ontwikkelingssamenwerking een speciaal bureau van Millenniumdoelen bij het United Nations Development Program (UNDP) ingericht. In New York. Nederland droeg flink bij aan het project en had via haar een ‘aanspreekpunt’, zoals dat heet. Leuk voor haar en voor het Nederlandse belang, maar of het ook nuttig was voor de arme landen, is een tweede.

Ontwikkelingsspecialisten spraken er schande van. Als topdonor geniet Nederland nu eenmaal groot gezag bij het UNDP. Haar partijgenoot Ad Melkert, voormalig fractievoorzitter en minister van Sociale Zaken, is er ondersecretaris-generaal. Het is een manier om de Nederlandse invloed in de wereld een tikje te vergroten. Maar de vraag is wiens belang er het meeste bij is gediend, het internationale of het Nederlandse.

Anders dan Melkert kreeg Herfkens boven haar VN-salaris een toelage van de Nederlandse overheid van 6.000 euro per maand voor een New Yorks appartement. Voor de representatie. Andere landen doen het ook, en diplomatie is duur, was het argument. Toch vestigde ze zich later op 300 kilometer afstand in de buurt van Washington. Ze ging korter werken, nam ontslag, maar bleef aan als freelance consultant. Ze wilde een visum om in Amerika te werken en dat kon ze als VN-functionaris niet krijgen. Die feiten hebben veel Nederlanders de ogen geopend. Zo fulltime belangrijk was het propageren van Millenniumdoelen kennelijk niet. Afgelopen donderdagmiddag, bij een conferentie over Toerisme en Millenniumdoelen, begreep ik waarom.

De deelnemers aan de conferentie waren vertegenwoordigers van reisorganisaties. Wat consumeert een reisorganisatie het meest? Juist, energie. En die wordt steeds schaarser dankzij de groeisuccessen van grote arme landen. Het eerste Millenniumdoel zou dus reductie van het energiegebruik moeten zijn. Dat spaart niet alleen geld voor toeristen. Als er minder vraag naar energie is, daalt de prijs. En dan kunnen ook de mensen in de arme landen brandstof voor hun fornuis betalen. Energie staat niet in de acht Millenniumdoelen die in dia’s op het scherm verschenen of in kleine uitgereikte vestzakboekjes waren te lezen. Een van de sprekers, Marlies Hoving van de Franse Accor hotelketen met vestigingen in arme landen, noemde het wel als een van de acht doelstellingen van haar bedrijf. Dat is meer bij de tijd omdat het naar bevind van zaken handelt.

Op punt 1 van de Millenniumdoelen staat het uitbannen van extreme armoede. Was dat nou echt nieuw? Er staan ook andere doelen in, zoals eerlijke handel, alle jongens en meisjes naar school, mannen en vrouwen dezelfde rechten, sterke afname in kindersterfte. Maar de eerste acht jaar van het millennium hebben de wereld radicaal veranderd. Olieschaarste, stijgende voedselprijzen, een warmer klimaat. Doel zeven propageert een duurzaam leefmilieu, maar dat leidt tot tegenstrijdige interpretaties. De IUCN, een organisatie die ook meedeed aan de conferentie, hecht aan biodiversiteit. Toeristen zorgen dat aan exotische planten en dieren geld kan worden verdiend zodat de lokale bevolking belang heeft bij instandhouding. Toerisme op de lange afstand is ook goed tegen lokale armoede, bleek uit onderzoek dat door iemand van het Duitse departement voor ontwikkelingssamenwerking werd gepresenteerd. Maar reizen vervuilt ook, was de consensus. Wat is belangrijker?

Zowel de Rekenkamer als de inspectie voor ontwikkelingssamenwerking uitte twijfels over de verifieerbaarheid van de Millenniumdoelen. In Azië is grote vooruitgang geboekt, maar dat heeft weinig te maken met Herfkens of met onze eigen minister Koenders. Het is ook niet zo dat de millenniumafspraak van de VN die landen op het idee heeft gebracht. Ontwikkelingsgelden spelen een verwaarloosbare rol in de enorme geldstromen die daar op gang zijn gekomen.

Moeten dan de hulpgelden worden gespendeerd in Nederland of in New York? De commissie voor internationale samenwerking ontwikkelt niet de mensen in de arme landen maar ons, Nederlanders. Wij moeten het draagvlak blijven vormen voor het vaste ontwikkelingsbudget van 0,8 procent van het nationaal inkomen, ongeacht of er een nuttige bestemming voor wordt gevonden. Voor die bewustwording krijgt het NCDO jaarlijks 32 miljoen euro uit het ontwikkelingsbudget. Het moet toch ergens heen. De Kamerleden Arend-Jan Boekestijn (VVD) en Ewout Irrgang (SP) vinden het weggegooid geld en pleiten voor afschaffing.

De heilige status van het Nederlandse ontwikkelingsbudget hoort niet door het rijk te worden gepropageerd, maar moet onderdeel zijn van politiek debat. Ambtenaren weten van gekkigheid niet waar al dat geld moet worden weggezet. Juridisch maken de pogingen van het ministerie van Buitenlandse Zaken om de huursubsidie van Herfkens terug te eisen weinig kans. Het is beter om door middel van een parlementair onderzoek na te gaan waar de ontwikkelingshulp aan de voormalige minister een symptoom van was.

Reacties nrc.nl/huygen