WANNEER BEN JE NOG ECHT VRIJ? OOK AL IS HET VAKANTIE, HET IS MOEILIJK OM NIET OP STANDBY TE BLIJVEN STAAN. zoek de uitknop.

Beeld Autobahn Autobahn

Het lukt niet. De autobaan is leeg, de cd staat op, de zon gaat onder, het hotel is gereserveerd, de lezing is pas morgenochtend, maar verdikkeme, het lukt niet. Ik hoef vandaag geen krant te maken, toch voel ik me niet vrij.

Zijn het die paar telefoontjes die nog even in de auto konden worden afgehandeld? Dat mailtje op de Blackberry, een uurtje geleden in de file? Natuurlijk niet. Hoe kun je anders überhaupt nog voor een lezing naar Duitsland? Nog nooit zo vrij geweest man!

En nog nooit zo gevangen.

Hans de Witte, hoogleraar Arbeidspsychologie in Leuven, zegt: ‘Je staat voortdurend in de waakstand. Dat zien we steeds vaker. Het verhoogt het risico op uitputting en (op termijn) burn-out.’

Een burn-out? Ik ben juist lekker bezig.

‘Het werk gaat altijd door, je bent altijd bereikbaar, privé en baan lopen soepel in elkaar over – het zijn dooddoeners. Onderzoek wijst uit dat na 100 procent inspanning 100 procent ontspanning moet volgen. Hersenen hebben herstel nodig.’

100 procent ontspanning. Hoe doe je dat? In de krant stond laatst iets over het nieuwste van het nieuwste: Tula Yoga, een mengvorm van acrobatiek, meditatie en yoga. Je hoofd leegmaken door ondersteboven te hangen. Niet aan touwen, maar leunend op de armen en benen van je leraar. Durf je over te geven, dan ontspan je vanzelf.

Niet dus. Hoe kun je je vrij voelen met een vreemde? En trouwens, die cursussen, trainingen en scholen die een beetje googelen oplevert, hebben ook als bezwaar dat je altijd ergens heen moet. Wie heeft daar nu tijd voor?

Daar komt bij: het gaat meestal om het zoeken naar ‘je eigen ik’, naar ‘je doel in je leven’. Pff. Werk, gezin, mijn plaats in de tenniscompetitie – doelen genoeg. Nee, ik wil rust en ik wil het nu. Kan dat ook? Meer ontspanning in minder tijd?

Cinta de Bats, klinisch psycholoog en yogadocent, is co-auteur van Slow, slank & fit, een boek met allerlei praktische wensen voor een ‘lang mediterraan leven’. Kijk, dát is een titel. ‘Vrij zijn in je hoofd? In deze tijd is dat moeilijk’, zegt Cinta de Bats. ‘Er is zoveel te doen, zo weinig dat je mag missen. En dat hoeft niet, want we kunnen steeds meer tegelijk. Althans, dat dénken we.’

Denken we? Je leest toch overal dat je tegenwoordig tegelijk huiswerk kunt maken, muziek luisteren en msn’en?

‘Ja, en dat iedereen zich suf blowt en drinkt om maar tot rust te komen.’

Hm. Wat dan? Toch yoga?

‘Staar je niet blind op yoga. Veel mensen helpt het, maar na de yogaklas drink je een biertje met je vrienden en dan is het ontspannende effect al weer weg.’

Sporten? De marathon?

‘Heerlijk. Maar onder de douche sta je alweer lijstjes te maken.’

Wat dán, Cinta?

‘De boeddhisten zeggen: het gaat niet om de meditatieoefeningen, het gaat om de momenten ertussen. Dus als je onder de douche staat, geniet dan van het warme water. Je kunt je hersens niet stilzetten. Maar je kunt ze wel ergens op richten. Dat is wat meditatie doet. Richt al je aandacht op één ding: dat heerlijke water. Op het moment dat je heel aandachtig met één ding bezig bent, zijn er geen boodschappenlijstjes.’

In boeken als Mindfulness (Edel Maex) en De kracht van het Nu (Eckhart Tolle) kun je er meer over lezen, zegt De Bats. Mét praktische oefeningen voor thuis – want vanzelf gaat het niet. Concentreren moet je leren.

Maar op Google komen de boeken toch nog wel vaag over. ‘Om de weg te gaan dien je de identificatie met je analytische geest en het daardoor gecreëerde onechte zelf, het ego, te laten varen.’ (Bol.com) En wanneer léés je ze?

Intussen gaat het werk gewoon door. Wat wordt de cover van nrc.next morgen? Wat betalen we voor die fotoserie over sport in China? Hoe kan het dat er in een deel van de oplage geen nietjes zaten? Wat doen we in de zomer met de Europa-pagina? Kan er nog een advertentie op pagina 3? Kan ik een ziek kind op school ophalen?

Ja, dat kan allemaal. Niet alleen dankzij Nokia en Blackberry, maar ook dankzij handig gebruik van die momenten op de fiets of onder de douche. Iedereen kent het. Je laat een lastige beslissing even liggen. En dan later, in de trein, tijdens het hardlopen, wéét je het ineens. Alsof je hersens onbewust hebben doorgezocht naar de oplossing. Ik heb in de auto een notitieboekje liggen, speciaal voor de eurekamomenten.

Maar hoe verhoudt deze werkwijze zich met het streven naar 100 procent ontspanning en/of het je volledig richten op één ding?

De Nijmeegse hoogleraar Psychologie Ap Dijksterhuis publiceerde een half jaar geleden onder de titel Het slimme onbewuste een opmerkelijk onderzoek waarin werd aangetoond dat ‘er een nachtje over slapen’ werkelijk werkt. Sterker: wie een beslissing uitsluitend neemt op basis van ‘nu even goed rationeel nadenken’, ziet dingen over het hoofd. De ónbewuste geest verwerkt met minder fouten meer informatie. ‘Onbewust nadenken is je hersens de gelegenheid bieden om een oplossing te genereren voor een specifiek probleem’, zegt Dijksterhuis. ‘Zie de hersenen als een zelf organiserend geheel. Je stopt informatie in het systeem en dan slaat het onbewuste aan het ordenen. En dan kan het antwoord ‘vanzelf’ komen.’

Ben je met dat onbewust nadenken toch niet weer bézig in je hoofd?

Dijksterhuis: ‘Ja, dat ben je inderdaad. Of het voortdurend is of met tussenpozen, dat weten we niet. Wel weten we zeker dát er iets gebeurt in de hersenen.’

En dat kost energie…

‘Dat moeten we aannemen. Hoeveel, dat gaan we nu testen. Het onderzoek begint juist deze week.’

Bij yoga…

‘Yoga lost geen beslisproblemen voor je op’, zegt Dijksterhuis. Hij zegt er meteen bij dat hij weinig van yoga weet, er zelf ook niet aan doet en dat yoga en onbewust nadenken elkaar wellicht kunnen aanvullen. ‘Je moet je hersens wel de ruimte bieden voor onbewust nadenken. Als je steeds intensief bezig bent, gebeurt er onbewust niet zoveel.’

Ik zoek verder. Praat erover met vrienden. Parttime werken, zou dat niet helpen? Als je een dag minder werkt, heb je een dag meer vrij, toch? Forget it. Iedereen die deeltijd werkt weet waarvoor die ene dag is. Werk afmaken dat je niet afhad (‘het artikel moet wel maandag klaar hoor’), boodschappen doen (‘jij bent toch vrij’), vrienden helpen met verhuizen (‘ik zou het je anders niet durven vragen maar…’).

Meer thuiswerken dan? Scheelt reistijd. En je bent er als de kinderen uit school komen. Dat is precies de reden waarom vooral veel vrouwen er om vragen, zegt een vriend met een middelgroot bedrijf. ‘En zij zijn de eersten die overspannen worden. Dat lijkt raar, maar waarschijnlijk hebben juist zij het gevoel tekort te schieten. Ze zijn er niet helemaal voor de kinderen, én niet voor de collega’s.’ Dat is dus niet vrij.

Toch zijn er ook mensen die het lukt. Dick Wittenberg was buitenlandredacteur bij NRC Handelsblad. ’s Morgens bellen, berichten schrijven, stukken van de correspondenten redigeren, koppen maken, fotobijschriften…. ‘s middags tijd voor eigen werk. ‘Maar om half twee was ik bekaf, en als ik dan begon te schrijven, ging de telefoon en kwam er toch weer van alles tussendoor.’

Nu heeft Dick een baan voor twee dagen bij het NRC-katern Zaterdag etcetera. Twee andere dagen vult hij thuis met het maken van langere (freelance) stukken. ‘Ik wil me in één onderwerp verdiepen en verliezen, daar krijg ik een tomeloze energie van.‘ En o ja, één dag houdt hij vrij: dat is de dag dat anderen een beroep op hem kunnen doen.

Maar is hij nu vrij?

‘Vrijer, in elk geval.’

Goeie tip. Dus de vrijdagochtend die ik heb om dit stuk op te schrijven, zonder ik me af en zet de mobiel uit.

Om twee uur ’s middags gaat hij weer aan. Er zijn tien gemiste oproepen, zeven nieuwe berichten. Vier van hetzelfde nummer.

‘Met mij, bel je even?’ (9.42 uur)

‘Hoi, waarom bel je me niet? Ik heb iets leuks voor vanavond.’ (10.22 uur)

‘Waar ben je nou, gek?’ (11.30 uur)

‘Je hoeft niet meer te bellen. Ik ga met iemand anders.’ (13.50 uur)

Vrij! <

    • Hans Nijenhuis