Terug naar waar de cacaobonen vandaan komen

De Amsterdamse haven is het centrum van de mondiale cacaohandel. Maar de internationaal toegenomen trek in chocolade bedreigt dit marktleiderschap. De marges staan onder druk.

Overslag in Amsterdam van cacao naar een bulkschip bestemd voor de uitvoer. Foto Roger Cremers Nederland, Amsterdam, 09-12-2005 In de Amsterdamse Haven aan de Kwadrantweg 11 wordt door 'Sitos' Cacoa overgeladen naar het Duitse Binnenvaartsschip 'Steinachtal'. Sitos AmsterdamÕs main activity is cocoa and coffee related. Cocoa beans are handled and stored both in bags and bulk. Through our close relationship with United Stevedores Amsterdam we do our own stevedoring. Our latest activity is cleaning cocoa beans ready for processing. We deliver to all destinations in Europe and also take care of overseas shipments. PHOTO AND COPYRIGHT ROGER CREMERS Cremers, Roger

De zoete geur van gedroogde cacaobonen kruipt je meteen in de neus zodra de deur van het Amsterdamse veemhuis Sitos open schuift. Ruim 140.000 ton ligt opgeslagen achter het kantoorgebouw van Sitos – in megaloodsen, zo’n 90.000 vierkante meter of achttien voetbalvelden groot.

Op de tweede verdieping nipt Martin Versteeg vermoeid maar voldaan van zijn espresso. Het Afrikaanse oogstseizoen is bijna ten einde. Tal van megabulkschepen voerden de afgelopen weken cacaobonen aan uit Ivoorkust en Ghana en zijn depots zitten propvol. „We zouden hiervoor hogere marges kunnen rekenen”, zegt de veembaas. Maar met de andere opslagbedrijven voert hij een concurrentie op het scherp van de snede.

De prijs voor ruwe cacaobonen is in tegenstelling tot andere soft commodities zoals suiker, koffie of katoen – die in maart piekten en daarna terugvielen – fors blijven stijgen. Eén ton cacao kost pakweg 3.000 dollar op de Londense en New Yorkse termijnmarkt. Dit is 64 procent meer dan wat gemiddeld voor de oogst van vorig jaar werd neergeteld.

De voorraad van Sitos is omgerekend ruim 420 miljoen dollar (271 miljoen euro) waard. „Je kan het vergelijken met een klomp goud. Die bewaar je in een brandkast”, zegt de Sitos-topman. „Wij slaan voor onze klanten de cacaobonen op in goed afgesloten magazijnen die met camera’s worden bewaakt.”

Amsterdam geldt nog steeds als het centrum van de mondiale cacaohandel. Zo’n 18 procent van de wereldproductie wordt hier via het Noordzeekanaal aangevoerd. Nederland is daardoor – met een exportaandeel van 32,5 procent in cacao en 7 procent in chocolade – een van de grootste uitvoerlanden. Maar er zijn concurrenten: met name Frankrijk snoept steeds meer marktaandeel af (zie: Antwerpen in korte tijd uitgegroeid tot tweede cacaohaven van Europa).

De cacaomarkt kampt voor het tweede jaar op rij met een zogenoemd deficit. Verwacht wordt dat er dit seizoen opnieuw minder bonen zullen worden geoogst dan dat de markt nodig heeft – naar schatting 41.000 ton. Dat verklaart de voortgaande prijsstijging. De opslagcapaciteit van de zes veembedrijven in de Amsterdamse haven is tegen die achtergrond van strategisch belang geworden. Hoe meer bonen in voorraad, hoe langer opslagbedrijven zoals Sitos de markt kunnen bedienen en hoe meer hun zaken floreren.

En de mondiale vraag naar cacao blijft toenemen. Hoewel Azië slechts goed is voor 17 procent van alle chocoladeverbruik, stijgt de consumptie er met 25 procent op jaarbasis. „Zolang ik al in de branche zit, wordt er gedroomd van Chinezen die meer chocolade eten”, zegt Willem Bolk, directeur cacao bij handelaar Daarnhouwer & Co. Het groeipotentieel is enorm. Een Belg eet nu gemiddeld 11 kilo chocolade per jaar, een Nederlander 2,9 kilo en een Aziaat slechts 14 gram per jaar.

De globalisering van de cacaomarkt brengt de spelers in beweging. Kortgeleden werd het doorgaans stille en discrete wereldje van de vemen opgeschrikt door een overname. De Antwerpse logistieke groep Katoen Natie (KTN) kocht de nummer drie van de branche: het Nederlandse Unicontrol. Door de overname krijgt KTN vaste voet aan de grond in Afrika en in Azië (Vietnam), terwijl Unicontrol – dat ook in koffie actief is – een brede basis verwerft in Brazilië.

„We worden geconfronteerd met concurrenten met wereldwijde ambities, die bovendien sterk aan het groeien zijn”, gaf Eric André, de topman van Unicontrol, aan. Topman Fernand Huts van KTN, dat vorig jaar een groepsomzet boekte van 1 tot 1,5 miljard euro, 50 maal meer dan Unicontrol, sloot niet uit dat er in de toekomst nog meer van zulke transacties zullen plaatshebben.

Cacaoverwerkers zoals De Zaan en Gerkens – die elkaar het licht in de ogen niet gunnen – zijn met hun fabrieken gevestigd in de Zaanstreek, vlakbij de Amsterdamse haven. Hun fabrieken roosteren, malen en persen de bonen tot cacaomassa, boter of poeder. Die nabijheid is een grote troefkaart voor de veembedrijven. Maar hun Amerikaanse moederconcerns, met name ADM en Cargill, zetten steeds meer fabrieken neer in opkomende landen zoals Brazilië, Rusland en China.

„Veembedrijven worden verondersteld hun klanten te volgen. En als je overal wilt zitten, dan kost dat geld”, zegt Martin Versteeg van Sitos. Handelsveem Steinweg, het grootste opslagbedrijf in de Amsterdamse cacaobranche – dat ook actief is in de handel en overslag van staal, fijnchemicaliën en non-ferro – is in Afrika en Azië aanwezig en beschikt over de nodige financiële slagkracht. Maar kleinere spelers hebben die slagkracht niet.

De globalisering heeft het aandeel van de Amsterdamse haven in de totale wereldimport doen slinken: van 20 naar 18 procent, en dit in minder dan tien jaar tijd.

„Er worden geen schatten verdiend in de sector”, zegt Versteeg. „Een brutowinst van 5 procent op de omzet is al erg ruim.” Dat lage rendement maakt de buffer tegen eventuele pech erg klein. Zo werd Unicontrol begin 2006 geconfronteerd met een geval van cacaofraude in Nigeria. Dit mondde uit in derdenbeslag. Slechts door een financiële regeling met de Britse verzekeraar Lloyd’s kon een faillissement worden vermeden. De firma bleef wel zitten met een hoge schuld.

Financieel directeur Lex von Maüw van Unicontrol ontkent niet dat een gebrek aan middelen heeft meegespeeld in de keuze van het bedrijf om te fuseren met KTN. „Grote jongens zoals Steinweg hebben de cash om het ons lastig te maken”, zegt hij. Door het raam van zijn kantoor zijn de nieuwe loodsen voor cacaobulk zichtbaar die Steinweg naast de kantoren van Unicontrol neerplantte. Elke 100.000 ton extra loodsruimte die een ander veemhuis in gebruik neemt, heeft een grote invloed op het totale volume en verhoogt de concurrentiedruk.

Ook in de verwerkende industrie in de Zaanstreek staan de marges onder druk. Hoewel in volume de sector nog stevig groeit, de laatste drie jaar met in totaal 29 procent. Maar de almaar stijgende cacaoprijs kunnen zij niet een-twee-drie doorberekenen aan hun klanten. Een studie over de Nederlandse agrofood die vorig jaar verscheen aan de Universiteit Groningen, waarschuwt voor het risico „dat (ook) een groot gedeelte van de verwerkingscapaciteit (in cacao) naar de landen van oorsprong wordt verplaatst” – dus naar de regio’s waar de bonen worden geoogst en waar arbeidskracht het goedkoopst is.

De situatie voor de verwerkingsindustrie wordt er niet beter op nu kenners betwijfelen of de prijzenhausse voor cacaobonen van kortstondige aard is. „Eigenlijk is cacao niet eens duur ”, zegt handelaar Willem Bolk. „Halverwege de jaren ’70 was cacao aanzienlijk duurder en bedroeg de gemiddelde jaarprijs voor één ton 3.632 dollar. Nu wordt voorspeld dat het jaargemiddelde voor dit seizoen 2.234 dollar zal bedragen, eenvijfde hoger dan het jaar voordien.” Dus de prijs stijgt wel heel hard.

Bolk verwacht dat de prijs binnen afzienbare tijd wel zal stabiliseren, „maar niet vooraleer die een hoger niveau heeft bereikt”.