Nieuwe SP-leider ‘knokt zich door het leven’

Agnes Kant treedt vandaag in de voetsporen van Jan Marijnissen als SP-fractievoorzitter. Wie is die nieuwe oppositieleider?

Agnes Kant haast zich naar de vergadering van de SP-fractie waarin zij vanmiddag werd gekozen als fractievoorzitter. Foto Roel Rozenburg Rozenburg, Roel

Agnes Kant brengt vooral vastberadenheid met zich mee. Ooit zei de vanmiddag gekozen nieuwe fractievoorzitter in de Tweede Kamer van de Socialistische Partij (SP) : „Als ik iets in mijn kop heb, móét het ook gebeuren”. En nu is ze dus leider van de SP, als opvolger van Jan Marijnissen, die wegens gezondheidsproblemen terugtreedt.

Kant wacht een zware taak. Zij moet niet alleen de rol van oppositieleider in de Kamer op zich nemen, maar ook vechten tegen de onvermijdelijke vergelijkingen met haar charismatische voorganger die de partij groot maakte.

Op het Binnenhof staat Kant bekend als iemand die nooit opgeeft. „Ze heeft een aantal punten die ze niet meer loslaat, zoals haar verzet tegen de marktwerking”, zegt collega-Kamerlid Edith Schippers (VVD). „Daar komt ze altijd weer op terug, ook op onverwachte momenten. Een hele slimme manier om je eigenaar van een onderwerp te maken.”

Kant bouwde een reputatie op als kenner van de gezondheidszorg. Volgens het gezaghebbende artsenblad MedNet is zij al jaren een van de meest invloedrijke vrouwen in de zorg. Ook al neigen de meeste specialisten en managers in de sector niet naar linkse partijen, Kant dwingt respect bij hen af. „Ik ben het niet altijd met haar eens. Toch ben ik onder de indruk geraakt van haar deskundigheid en helderheid”, zegt Johan van der Heide, bestuursvoorzitter van ziekenhuis Bernhoven in Oss. „De SP wordt vaak weggezet als te reactionair. Maar Kant roept niet alleen hoe het níét moet, zij biedt ook alternatieven.” Zij is misschien wel de verbeelding van de ontwikkeling die de SP heeft doorgemaakt, zegt Van der Heide: van ‘stem tegen’ tot een meer realistische partij die zou willen regeren.

Vroeger was de jonge Agnes heel anders, zegt Annemarie Goudriaan (76), haar geschiedenislerares van het Zutphens lyceum. „Ze was heel stil en bescheiden. Ook geen hoogvlieger. Het is verrassend te zien wat ze geworden is.”

Stil is Kant niet meer. Als iets haar irriteert kan ze, zoals ze het zelf formuleert, „vrij heftig zijn”. Haar toon is vaak verbeten, drammerig, verongelijkt. In een interview zei ze eens dat het feit dat zij een nakomertje is, haar misschien wel „assertief” heeft gemaakt. „Ik was de kleinste en werd zo behandeld. Ik zei altijd als Calimero: het is niet eerlijk!”

Haar grootouders kwamen van het platteland in Oost-Groningen, toen nog het bolwerk van de communistische CPN. Zowel haar vader als moeder wist op te klimmen tot schooldirecteur, het gezin Kant had het niet slecht. Over politiek werd thuis weinig gesproken. Maar de boodschap aan de kinderen was wel dat ze niet de kantjes er af mochten lopen. Hbo was niet genoeg en daarom ging Agnes studeren. Later promoveerde ze zelfs, op een epidemiologisch onderzoek naar de opsporing van baarmoederhalskanker.

Kants promotor Chris van Weel vond haar gedrevenheid opmerkelijk. „Die kenmerkte alles wat zij deed. En kort na aanvang van haar promotieonderzoek bleek dat vooral de SP te zijn.” Van Weel herinnert zich hoe Kant als beginnend onderzoeker regelmatig haar boeken terzijde schoof voor overleg met de partij. „Dat moet het begin zijn geweest van haar overgang naar de politiek.” Het past haar beter dan wetenschap, denkt hij, omdat zij het moeilijk heeft als feiten strijden met haar opvattingen, „want die opvattingen zijn haar belangrijke drive.”

Agnes Kant reist drie tot vier keer per week van haar woonplaats Doesburg (Gelderland) naar Den Haag. „Zij knokt zich door het leven”, zegt een van haar vertrouwelingen, SP-senator Tineke Slagter. „Tegelijkertijd probeert ze ook nog een goede moeder en partner te zijn.” Op haar veertiende werd Agnes verliefd op de man met wie ze nu al lange tijd het leven deelt, een baritonsaxofonist. Hij neemt het grootste deel van de opvoeding van hun twee dochters voor zijn rekening. Slagter heeft één zorg: „Agnes geeft veel, maar moet zichzelf niet verwaarlozen. Ze is een spriet. Ze moet goed eten.”

Zal Jan Marijnissen, die in de fractie blijft, zijn geesteskind wel los kunnen laten? Slagter: „Er zijn mensen die zeggen dat je in de schaduw van die eik niet kan groeien. Maar met onze steun zal het haar lukken.”

Als het over Kant en Marijnissen gaat, komt vaak de documentaire van René Roelofs op de proppen. De filmmaker volgde in 2002 en 2003 negen maanden lang vier Kamerleden, onder wie Kant. Een aantal scènes achtervolgt haar nog steeds. Het zijn beelden waarin de SP-leider zich van zijn botste kant laat zien en Kant, bijna tot tranens toe, fel bekritiseert. Ze wordt er niet graag aan herinnerd maar zei er eens over: „Ik heb er een vieze smaak aan overgehouden. De film is moedwillig zo gemonteerd en dat raakt me persoonlijk. Het beeld wordt opgeroepen dat ik het zielige poppetje ben dat door Marijnissen flink wordt aangepakt. Terwijl het regelmatig andersom is.”

De afgelopen tijd heeft Kant geïnvesteerd in haar presentatie, zegt Slagter. „Ik weet dat die verbetenheid niet goed overkomt. Het is beter om een kwinkslag te maken”, zei Kant zelf een poos geleden in Trouw. De cursussen hebben hun vruchten afgeworpen, meent Kamerlid Schippers. „Ze is er vriendelijker door geworden. Nu kan er af en toe zelfs een glimlach of een grapje van af.”

De Middelburgse wethouder Albert de Vries (zorg, PvdA) is het vaak met Kant eens, maar ergert zich aan haar „demagogie”. „Ze maakt mensen bang door hun voor te spiegelen dat hen van alles wordt afgenomen.” Als voorbeeld noemt hij het SP-spotje waarin een oude vrouw zich uitkleedt, als symbool van de uitholling van de thuiszorg. „Dat heeft veel kwaad bloed gezet. Het speelt in op de emotie, louter uit electorale motieven.” Volgens De Vries maakt de komst van Kant de toenadering tussen SP en PvdA moeilijker. „Marijnissen is genuanceerder geworden. Ik hoop dat het haar ook overkomt. Want ik ben bang dat de verdeeldheid onder links anders alleen maar groter wordt en daar spint het CDA garen bij.”

Oud-staatssecretaris Ross (Volksgezondheid, CDA) vindt ook dat Kant opereert „vanuit de beeldvorming”, zonder aan „waarheidsvinding” te doen. „Erg populistisch.” Ze denkt wel dat Kant een goede kandidaat is, „ook al zal het lang duren voordat zij het beeld van de grote roerganger kan overnemen. Ze zal in de voetsporen van haar voorganger treden en geen revolte teweegbrengen.” Ross ziet de SP onder Kant niet snel tot een regering toetreden. „Compromissen sluiten past niet bij die partij. Ook niet onder Agnes Kant.”

Kant heeft Marijnissen als vice-voorzitter regelmatig vervangen toen hij lange periodes uit de roulatie was. Haar promotor zegt: „Het benieuwt mij of zij het, met de schaduw van Marijnissen, redt. Het is natuurlijk een ware slangenkuil waarin zij nu terechtkomt. Er wordt erg op de persoon gespeeld. Ze zal fors moeten kunnen incasseren.”

Marijnissen zegt zich dienstbaar te zullen opstellen. „Als er iemand belangrijk voor mij is geweest de afgelopen 14 jaar, dan is het Agnes wel. Ik zal altijd voor haar klaar staan, zoals zij voor mij heeft klaargestaan.”

    • Antoinette Reerink