Het grote geld vergt grote risico’s

Vele Afrikanen reizen jaarlijks illegaal via de Canarische Eilanden of Turkije naar Europa. Wat verwachten ze hier te vinden? Wat doen ze onderweg en wat bezielt de vrouwen?

87 Somaliërs onderweg naar Lampedusa op 15 juni j.l., de dag waarop in totaal 404 immigranten voet aan wal zetten op dat eiland Foto AFP/Mauricio Esse An inflatable hard bottom craft carrying some 87 would be immigrant maily from Somalia is pictured 26 miles from Lampedusa on June 15, 2008. Six boat people drowned on June 15, off Malta when their boat capsized en route from north Africa to Italy, the Maltese coastguard said.Twenty-eight survivors, all from Somalia, were found clinging to tuna cages and were saved by an Italian fishing boat, a coastguard statement said. A total of 404 people meanwhile reached the southernmost Italian island of Lampedusa aboard seven vessels through the day Sunday, the Italian coastguard said. AFP PHOTO/MAURICIO ESSE AFP

Serge Daniel: Les routes clandestines. L’Afrique des immigrés et des passeurs. Hachette, 288 blz. € 19,–

Marcel van Engelen: De gelukzoeker. Hoe een illegaal rijk werd. De Bezige Bij, 238 blz. € 17,90

De droge rivierbedding bij Tamanrasset, in de Sahara van Algerije, is een pleisterplaats voor zwarte Afrikanen op weg naar Europa. Honderden jonge mannen hangen er doelloos rond. Soms passeert een Algerijn die werk voor ze heeft – stenen sjouwen of putten graven – zodat ze geld kunnen verdienen voor de volgende etappe. Een dam, met 35 grote buizen om het zeldzame regenwater af te voeren, verbindt de twee delen van de stad. Als het niet regent slapen de Afrikanen in de buizen. ‘Sheraton, 35 kamers’, noemen ze hun slaapplaats. Met humor proberen ze de moed erin te houden.

Serge Daniel, correspondent van Radio France Internationale (RFI) en Agence France Presse (AFP) in Mali, schreef een fascinerend boek over de tienduizenden migranten die elk jaar illegaal van Afrika naar Europa proberen te reizen. Het bijzondere aan Les routes clandestines is dat Daniel, geboren in Benin en zwart, undercover als illegaal dwars door de Sahara reisde. Het resultaat is verbluffend. Over Afrikanen op weg naar Europa is veel geschreven, maar zelden van binnenuit en op zo’n informatieve manier. Daniel dringt door tot hun diepste zielenroerselen.

De illegale reis naar Europa loopt via trajecten die voortdurend veranderen. Tot zo’n drie jaar geleden trokken de meeste Afrikanen naar Marokko of Libië, om daar op een illegaal bootje naar Spanje of Italië te stappen. Door strenge Europese patrouilles op de Middellandse Zee en rondom de Spaanse enclaves Ceuta en Melilla in Marokko, werden Mauritanië en Senegal de nieuwe reisdoelen. Vanuit die landen proberen ze per boot de Canarische Eilanden te bereiken. Het afgelopen jaar lijkt de stroom Afrikaanse migranten zich te verleggen naar het oostelijke Middellandse-Zeegebied. Via Turkije reizen ze naar Griekenland.

De meeste reizigers zijn economische vluchtelingen uit landen zonder oorlog. Voor Afrikaanse begrippen zijn ze niet onbemiddeld. Sommigen financieren hun reis met oplichting of handel in drugs en valse paspoorten. Anderen leenden geld van hun familie of hadden een redelijke baan als bakker, visser of boer. In Europa hopen ze het echte grote geld te vergaren. De risico’s die ze onderweg tegenkomen zijn groot, zo beseffen alle reizigers, maar dat houdt hen niet tegen. ‘Wij zijn avonturiers’, zegt een van de jongens in het boek.

Nigerianen, die internationaal een reputatie hebben als handige ritselaars, spelen in West-Afrika een leidende rol in de mensensmokkel. In de stad Gao in Mali werken ze nauw samen met Toeareg, het woestijnvolk bij wie niet de vrouwen maar de mannen zich sluieren. Omdat de meeste Afrikanen een visum nodig hebben voor Algerije, is de grens tussen Mali en Algerije de eerste die ze illegaal moeten passeren. De Toeareg kennen als geen ander de smokkelroutes, maar zijn afhankelijk van Nigerianen om de laadbak van hun pick ups gevuld te krijgen. De opbrengst wordt gedeeld. Zakelijk gewin overwint etnische en religieuze verschillen.

Onder Afrikanen op weg naar Europa is slechts een klein aantal vrouwen. De meesten financieren hun reis door prostitutie. Een andere inkomstenbron voor deze vrouwen, zo ontdekt Daniel, is handel in baby’s. In het Noordoosten van Marokko ontmoet hij een jonge Nigeriaanse vrouw die zich bewust zwanger liet maken door een van haar medereizigers, om daarna te baby te kunnen verkopen. Volgens Daniel worden de baby’s in Europa voor veel geld ter adoptie aangeboden aan kinderloze echtparen.

Een minpunt van Daniels boek is dat hij praktisch alleen over mislukkingen en drama’s schrijft. Ondanks de vele Afrikanen die onderweg stranden of om het leven komen, is er ook een aanzienlijk aantal dat er wél in slaagt illegaal Europa binnen te reizen. Gelukkig is er de Nederlandse journalist Marcel van Engelen, verslaggever bij dagblad De Pers, om die leemte te vullen. Zijn boek De gelukzoeker is het waar gebeurde verhaal van de illegale Senegalees Amadou die rijk werd in Nederland. Ook de illegalengemeenschap in Amsterdam wordt uitgebreid geportretteerd. Net als Daniel lukt het Van Engelen dicht op de ziel van zijn hoofdpersoon te kruipen.

Van Engelen vertelt het verhaal van Amadou aan de hand van zeven jaar vriendschap. De twee ontmoetten elkaar in 2000 in Senegal. Groot was Van Engelens verrassing toen Amadou hem een paar maanden later in Amsterdam belde met de boodschap dat hij in de stad was. Twee jaar lang zocht de Senegalees vergeefs naar een baan. Af en toe vond hij een klus, maar veel leverde die niet op.

Van Engelen zag met zorg hoe Amadou steeds depressiever werd en zich begon te verwaarlozen. Totdat de Senegalees in de disco in contact kwam met een aantal Braziliaanse vrouwen die op een wietplantage werkten. Amadou kon daar ook aan de slag. Hij werkte hard, het geld stroomde binnen. In drie jaar tijd verdiende hij meer dan honderdduizend euro, waarmee hij in 2005 gefortuneerd terugkeerde naar huis.

Maar De gelukzoeker is geen succesverhaal. De terugkeer naar Senegal mondt uit in een deceptie. Amadou wordt belaagd door hordes familieleden, die allemaal wat van hem willen. Hij heeft nu immers geld. En de Afrikaanse traditie gebiedt dat een vermogend man rijkdom deelt met zijn broers en zussen, neven en nichten. Langzaam maar zeker krijgt Amadou steeds meer financiële problemen. Hij gaat teveel drinken en omringt zich met louche figuren. Als Van Engelen in Senegal op bezoek is, probeert Amadou hem op te lichten. De vriendschap loopt spaak. Ook in Afrika maakt geld niet gelukkig.

    • Gerbert van der Aa