Esmeray met de grote voeten

Een paar jaar geleden was er in Turkije nog veel aandacht voor de mensenrechten. Maar de sfeer is geheel veranderd en transseksuelen zijn het kind van de rekening.

Esmeray is een opvallende verschijning. Ze draagt een jurk en heeft het continu over vrouwenrechten. Maar haar voeten zijn zo groot dat ze in geen vrouwenschoen passen. En haar stem is zo laag dat zelfs de meest naïeve Turk uit het kleinste dorpje in Anatolië wel moet beseffen dat ze een transseksueel is. „Iedereen hier weet wie ik ben”, zei ze tegen me, toen ik haar enige dagen geleden ontmoette in Beyoglu, de Istanbulse wijk waar ze woont.

Desondanks vroeg de politie van de stad haar twee weken geleden om haar identiteitsbewijs. Esmeray gaf het, maar toen wilden de agenten ook in haar handtasje kijken. „Dat verdomde ik”, vertelt ze, „en ik zei: als jullie mij willen fouilleren, moet je toestemming hebben. En een vrouw moet het doen.”

Esmeray heeft echter een blauw identiteitsbewijs, voor een man, dus al snel ontstond er ruzie. De agenten kwakten haar tussen twee auto’s en begonnen haar te mishandelen. Alleen de tussenkomst van een agent die haar goed kent, voorkwam erger. „Ik ga een klacht tegen jullie indienen, zei ik tegen die agenten”, aldus Esmeray. „Maar ze lachten en zeiden: doe maar, het ergste dat ons kan overkomen is dat ze ons overplaatsen.”

Met name die laatste opmerking bleef na mijn gesprek met Esmeray door mijn hoofd spoken. Toen ik thuis kwam, bladerde ik door oude opschrijfboekjes en ik besefte hoe de sfeer in Turkije veranderd is. Drie, vier jaar geleden hoopte de meerderheid van de bevolking dat Turkije snel bij de Europese Unie zou komen. Mede daarom was er bij de Turkse autoriteiten bereidheid om af te rekenen met de kwalen van de Turkse maatschappij (zoals mishandeling door de politie).

Zomaar een voorbeeld uit mijn oude notitieboekjes. In de hoofdstad Ankara hingen de autoriteiten een klachtenbus in de metro: als je vond dat je rechten waren aangetast, kon je daar een brief in stoppen. Transseksuelen profiteerden van de nieuwe openheid: in Istanbul was er een tentoonstelling met de titel ‘Wil je mijn verhaal horen?' waarin onder anderen een transseksueel vertelde hoe zij zich in Turkije probeerde staande te houden.

Natuurlijk is de sfeer in Turkije compleet veranderd. Het proces tegen de regerende AK-partij beheerst het politieke debat: iedereen vraagt zich af waar het land naar toe gaat als de partij van premier Erdogan buiten de wet wordt gesteld. De rechten van seksuele minderheden zijn wel het laatste waaraan de politieke klasse momenteel denkt.

Ook de Europese Unie lijkt die aandacht een beetje te verliezen. Niet geheel onbegrijpelijk want welke betekenis heeft de term ‘mensenrechten’ in een land waar een partij die 47 procent van de stemmen won bij parlementsverkiezingen, verboden dreigt te worden? En ook al zouden de rechten van minderheden in Turkije nog ferm op de Europese agenda staan, de vraag is wat de Turkse autoriteiten zich nog van Brussel zouden aantrekken: de toetreding van Turkije tot de Unie zit in het slop.

Maar hebben transseksuelen dan geen enkele bondgenoot meer in hun strijd voor een beter leven? Het antwoord op die vraag laat zien hoe gecompliceerd Turkije is. Want die steun is er wel degelijk. Dat bleek om te beginnen al toen ik met Esmeray door de straten van Beyoglu liep: velen zeiden haar daar gedag en dat gebeurde met een oprechte vriendelijkheid. Maar het bleek nog sterker toen we na die wandeling aankwamen bij Radyo Yasam, waar Esmeray sinds een aantal maanden het programma 'Heksenbuidel’ presenteert. „Het is een vrouwenprogramma met een feministisch perspectief”, vertelt Esmeray. Een collega van de radio zwaaide Esmeray lof toe. „Ze vertelt in haar programma over haar leven en hoe ze probeert zich staande te houden. Dat is fantastisch.”

Ook Lambda, de belangenvereniging in Istanbul voor homo’s en transseksuelen, krijgt meer steun vanuit de maatschappij dan je zou vermoeden.

De vereniging kwam de afgelopen maanden twee keer in het nieuws. In april viel de politie het pand van Lambda in Istanbul binnen. Enige weken geleden oordeelde de Turkse rechter ook nog eens dat de vereniging (die overigens in beroep gaat) gesloten moet worden omdat zij aan zou zetten tot immoraliteit. Maar toen Lambda werd gesloten, bleek dat een deel van de Turkse maatschappij nog wel degelijk oog heeft voor de positie van homo’s en transgenders. „Zestig groepen in Turkije steunen ons”, vertelt Mehmet Tarhan van de belangenorganisatie.

Onder de sympathisanten bevinden zich de Koerdische DTP-partij en de linkse ÖDP-partij. Zowel de AK-partij van premier Erdogan als de seculiere CHP-partij waren afwezig. „Die vrouwtjes van de CHP zijn zo benepen”, zegt Esmeray. „Als je niet direct zegt dat je van Atatürk houdt, lig je eruit.”

En zo is er ondanks alles nog steeds wel degelijk hoop in Turkije voor transseksuelen als Esmeray. De autoriteiten laten het afweten maar een deel van de publieke opinie steunt Esmeray en de haren nog steeds. En mede daarom ziet Esmeray ondanks alles de toekomst met vertrouwen tegemoet. Esmeray komt uit het conservatieve Kars (een stad bij de grens met Armenië) en durfde achttien jaar lang niet terug. „Volgend jaar ga ik er weer kijken”, zegt ze met een glimlach.