Dank u, meneer Poetin, dat u onze partner wilt zijn

Dat het een wonder is dat Rusland weer meetelt, zoals Marshall Goldman in Petrostate ( Oxford Univ. Press € 11,90) schrijft, licht Laura Starink verder toe. Zie pagina 6

Marshall I. Goldman: Petrostate. Putin, Power and the new Russia. Oxford University Press, 240 blz. €11,90

Het is, schrijft Marshall I. Goldman in zijn net verschenen Petrostate, een economisch en politiek wonder dat Rusland tien jaar na de Krach van 1998 weer meetelt in de wereld. De emeritus professor in de economie van Harvard University, auteur van What Went Wrong with Perestroika en The Piratization of the Russian Economy zegt het met nauwelijks verholen bewondering. Vladimir Poetin heeft volgens hem ‘een geweldige prestatie geleverd door een einde te maken aan de politieke en economische free for all van de Jeltsin-jaren’. Hij heeft daarbij slim gebruikgemaakt van de olie- en gasreserves om Rusland weer internationale allure te geven.

Dat wil niet zeggen dat zijn boek een lofzang is op de net afgetreden Russische president. Rusland heeft voor Vladimir Poetins law and order wel een prijs moeten betalen. Naar analogie van de term Dutch disease – de vondst van grote hoeveelheden aardgas maakte Nederland economisch lui – noemt Goldman het de Russian disease. Dit ziektebeeld komt voort uit de hebzucht den de graaicultuur die de Russen zich eigen hebben gemaakt tijdens de snelle privatisering van begin jaren negentig. Rusland mist de ‘morele infrastructuur’ die landen met een langere traditie in de markteconomie wel hebben. Het is geen rechtsstaat, de eigendomsverhoudingen zijn troebel en de corruptie belemmert een gezonde ontwikkeling van de economie.

Hoe heeft Poetin het hem geflikt? Door de strategische industrieën als olie en gas opnieuw te nationaliseren en zo de uitverkoop van Ruslands kroonjuwelen stop te zetten. Dit beleid van het creëren van ‘nationale kampioenen’ als Gazprom (gas) en Rosneft (olie) kondigde hij al aan in zijn proefschrift van 1999, waarvan delen volgens Goldman soms letterlijk zijn overgeschreven van Amerikaanse economen.

Poetin stoort zich niet aan de internationaal geldende regels voor fatsoenlijk zakendoen. De wereld heeft zijn gas en olie bitter hard nodig. Heeft Shell in de wilde Jeltsin-jaren een voordelige concessie in de wacht gesleept voor de ontginning van een olieveld op Sachalin, dan wordt dat contract nu opengebroken omdat Shell de milieuregels zou ontduiken – een brutaal argument van een land dat milieuactivisten nog steeds achter de tralies zet. Shell werd gedwongen 50 procent van de aandelen-plus-één voordelig aan Gazprom te verkopen. Goldman verbaast zich over de kruiperigheid van Shell. ‘Benadrukkend dat Shell niet beledigd was, stroomde Shells topman Jeroen van der Veer bijna over van dankbaarheid voor de bereidwilligheid waarmee Gazprom voor een habbekrats als partner was ingestapt, waarbij hij „meneer Poetin enthousiast dankte voor zijn steun”.”

Het volgende slachtoffer is de Brits- Russische joint venture TNK-BP. Hier kozen de Russen een andere strategie: bij de winning van olie in Noord-Siberië komt veel gas vrij. BP had beloofd jaarlijks 9 miljard kubieke meter van dat restgas te leveren, maar Gazprom weigert zijn pijpleidingen hiervoor ter beschikking te stellen. BP moest het gas dus ofwel in de directe omgeving slijten, maar daar woont geen kip, of het affakkelen, maar daarmee overtreedt het de milieuregels. BP blijft dus in gebreke, het contract wordt geannuleerd en het Britse oliebedrijf wordt gedwongen voor een schijntje een meerderheidsaandeel af te staan aan Gazprom. Sinds het ter perse gaan van Goldmans boek is de druk op BP alweer verder opgevoerd. Er zijn arrestaties geweest vanwege de verdenking van spionage en BP-topman Robert Dudley is in Moskou verhoord in verband met belastingontduiking. BP lijkt de handdoek nog niet in de ring te gooien.

Goldman behandelt nog veel meer, zoals Gazproms plannen voor de pijplijn Nord Stream door de Baltische zee, bedoeld om Polen en de Baltische staten als transitlanden voor West-Europees gas te omzeilen. En de westerse pogingen om minder afhankelijk van Rusland te worden door alternatieve routes te plannen, zoals de Nabucco-pijplijn via Turkije. Rusland reageerde daar op met South Stream, een poging om Bulgarije, Hongarije, Griekenland en Italië aan zich te binden.

Eigenlijk, zegt Goldman, is het in Rusland nooit anders geweest: na de Oktoberrevolutie van 1917 werd de olie genationaliseerd. Toen bleek dat de Russen de ontginningstechniek misten werden de buitenlanders weer toegelaten. ‘Maar toen de output zich hersteld had, begonnen de Sovjets hun concessies systematisch te herroepen’. Wat we nu zien, zegt Goldman, is dus business as usual. Maar een geruststelling is dat volgens hem niet. De nieuwe staatsoligarchen van Gazprom c.s. onder controle houden zou nu wel eens veel moeilijker kunnen blijken dan Jeltsins klasse der tycoons een kopje kleiner maken. Gesteld al dat Poetin en Medvedev dat überhaupt willen.