Bouw uw eigen folly

In een tweewekelijkse serie over boeken die bijna onopgemerkt bleven, een verzameling curieuze schertsgebouwen

Je komt ergens aanvaren en ziet op de kust een vreemd bouwwerk. Het is iets inheems, zo te zien. Mooi, maar ook geheimzinnig, en mis- schien wel gevaarlijk. Je ziet een soort mega- iglo, maar dan gemaakt van ingenieus op elkaar gelegde latten, waar de wind doorheen kan waaien. Is het een hinderlaag, een heilige plaats, een stilteplek of gewoon een groepshut? Uit een ander bouwsel, bolvormig, met twee grote gaten in het dak, steken twee ladders schuin omhoog. Vluchtladders? Het lijkt op een in aller ijl verlaten onderkomen. Dan zie ik een oude uitkijktoren, met halverwege een sloep erin, misschien wel aangelegd voor als het water hoog komt te staan.

Ze staan dicht bij elkaar, al deze vreemde bouwsels. Het zouden de resten van een onbekende, door ons nog niet begrepen beschaving kunnen zijn, die in paniek haar nederzetting moest achterlaten. Ze vestigde zich vorig jaar voor korte tijd op de oevers van de Maas, in de buurt van Heijplaat, Rotterdam, op een kale vlakte. Ze verliet de plek ook weer snel. Het moet een raar volkje zijn geweest. Liefhebbers van afvalmateriaal: buizen, roestige platen, oude hekken, sloophout. Maar ook liefhebbers van schoonheid. Zie de oude zeecontainer, kunstig in stukken gezaagd en weer in elkaar gevouwen, op de wijze van origami. Zie het huizenhoge buizenvierkant, gemaakt van zilverkleurige kokers, zo gesneden dat je er doorheen kan lopen.

Het doet denken aan Stonehenge, Paaseiland, de Egyptische piramiden. In werkelijkheid gaat het om bouwsels die zijn gemaakt voor een Rotterdams kunstproject: maak een folly. Een folly is een bouwwerk zonder functie, dat er niettemin als een functioneel bouwsel uitziet. In het ideale geval wordt een folly door de verbeelding van de toeschouwer vanzelf voorzien van bewoners, gebruikers en een functie. Het was een bij voorbaat zinloze onderneming: een wedstrijd in het ontwerpen van ogenschijnlijk functionele gebouwen, die kort na oplevering weer zouden worden afgebroken. Zo zinloos dat het vanzelf weer grappig en dus zinvol werd. Vierhonderd inzendingen in 2005, 45 geselecteerde ontwerpen in 2006, 16 daadwerkelijk gebouwde en later weer afgebroken non-gebouwen in 2007.

Nu is er een boek van, en een dvd, om te kijken naar het ontstaan en het daadwerkelijk bouwen van al deze schertsgebouwen – en het aarzelend betreden en bekloppen en bevoelen ervan door de eerste vinders: de bezoekers van de tentoonstelling Follydock, zomer 2007. Er hangt een rare sfeer omheen. De sfeer van zwervers en afvalverzamelaars, op een veldje aan de rand van een stad. Maar ook de romantiek van het hutten bouwen. En het plezier in het maken van iets moois. Vreemd. Nog vreemder: dat al deze bouwsels nu al weer weg zijn. Het blijft curieus dat ze desondanks zo uitgebreid zijn gedocumenteerd. Je zou willen dat de Egyptenaren, Paaseilanders of Stonehengers de aanleg van hun folly’s ook zo zorgvuldig hadden vastgelegd, bij voorkeur op verschillende informatiedragers – voordat ze weer verder trokken. Dat zou latere vinders, en de generaties na hen, heel wat uren speculatie hebben bespaard.

Follydock Expo. 16 follies in Heijplaat / Rotterdam. Veenman Publishers, 94 blz. Met dvd, de documentaire ‘Over luchtkastelen’, € 29,95.