Angelina aan de deur, voor ons

Het is rond etenstijd, de bel gaat, je doet de deur open en daar staat Angelina Jolie. Het is 20 juni, Wereldvluchtelingendag, zegt de mooiste vrouw van de wereld. Of je er maar even bij stil wilt staan.

Zo gaat het niet helemaal, maar dat we op die manier even zullen luisteren is waarschijnlijk wel het idee van de UNHCR, de vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties. En daarom staat er op de website van de organisatie een filmpje van de Amerikaanse actrice, die als goodwill-ambassadeur van de UNHCR een boodschap voor ons heeft.

„Ze hebben de oorlog overleefd”, zegt ze, terwijl we iemand doelloos door een kapotgeschoten stad zien lopen. „Ze hebben verdrijving uit hun huizen overleefd” – we zien een lange stoet vluchtelingen met wat bezittingen op hun hoofd door hoog gras trekken. „Ze hebben verkrachting overleefd” – twee meisjes met een uitgebluste blik, één met een baby in haar armen. „Ze hebben honger en ziekte overleefd” – een Afrikaanse peuter koestert een stokbrood. „Voor hen die het overleefden... en hen die het niet overleefden: op deze dag denken we aan jullie.”

Er zijn goede redenen om dat te doen, redenen die verder gaan dan mededogen.

Tussen 2001 en 2005 nam het aantal vluchtelingen in de wereld af. Mensen die eerder verdreven waren door het geweld in Sierra Leone, Liberia, Angola en Afghanistan begonnen weer naar huis terug te keren. Maar vooral door de conflicten in Irak en Afghanistan zwellen de vluchtelingenstromen nu weer aan.

In 2007 waren er 11,4 miljoen mensen die buiten hun vaderland een goed heenkomen hadden gezocht. Drie miljoen van hen zijn Afghanen, twee miljoen Irakezen. Meestal hebben ze vrijwel alles achter moeten laten, soms ook familieleden. Maar er zitten ook minder berooide of zelfs rijke vluchtelingen bij. Zo goed en zo kwaad als het gaat proberen ze verder te leven. Ze zijn op drift, vaak al jaren, leven in kampen en in toenemende mate in steden of sloppenwijken.

Het merendeel van hen wordt, zoals wij dat graag zien, ‘opgevangen in de regio’. De landen die de meeste vluchtelingen opvangen zijn dan ook Pakistan (2 miljoen), Syrië (1,5 miljoen) en Iran (963.000). Het hoogste westerse land in de toptien is Duitsland (op de vierde plaats, met 578.000 vluchtelingen uit onder meer voormalig Joegoslavië en Irak).

Daarnaast zijn er nog de mensen die in eigen land op de vlucht zijn voor geweld, en die daarom niet als vluchtelingen gelden, maar ‘ontheemden’ heten. In totaal 26 miljoen, alleen al drie miljoen in Colombia, 2,4 miljoen in Irak en 1,3 miljoen in Congo.

Dat zoveel mensen op de vlucht zijn is niet alleen een onvermijdelijk gevolg van oorlog en burgeroorlog, de verdrijving van mensen is vaak ook een welbewust doel van oorlogvoerende partijen. Het is een kenmerk van de hedendaagse oorlog, waarbij geen grote veldslagen meer worden geleverd, maar het meeste geweld tegen burgers is gericht.

Aan het begin van de twintigste eeuw was het aantal militaire slachtoffers in een oorlog gemiddeld acht keer zo hoog als het aantal burgerslachtoffers. Tegenwoordig ligt het precies andersom: er vallen ongeveer acht keer zoveel burgerdoden. Want het vermoorden, verkrachten en verdrijven van burgers is een bijzonder effectieve strategie. Het zijn – van de Balkan tot Irak, Congo en Darfur – beproefde middelen om landen te destabiliseren, etnisch te ‘zuiveren’ of rijp te maken voor nog meer geweld, schendingen van de mensenrechten en etnische verdeeldheid, waarvan de oorlogvoerende partijen, criminele organisaties en mengvormen van die twee kunnen profiteren.

Tegen die achtergrond moet het besluit worden gezien dat de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties gisteren unaniem nam, om verkrachting in oorlogssituaties niet louter te zien als dramatisch uitvloeisel van conflicten, chaos en wetteloosheid, maar als wapen in oorlogen – en dus als potentiële bedreiging van de internationale veiligheid. De raad heeft daarmee onder ogen gezien wat al jaren, om niet te zeggen eeuwen, praktijk is – en zichzelf het recht gegeven er maatregelen tegen te nemen. Dat is makkelijker gezegd dan gedaan, maar het is een begin.

Het beschermen van burgers in oorlogssituaties – tegen verkrachting en andere schendingen van de mensenrechten – is dus ook niet alleen een zaak van humaniteit. Het is cruciaal om te voorkomen dat de haat verder wordt aangewakkerd, de strijd verder oplaait en vluchtelingenstromen op gang komen die een regio voor jaren kunnen ontwrichten. En daar hoort de Veiligheidsraad zich mee bezig te houden.

Juurd Eijsvoogel is redacteur van NRC Handelsblad.

Rapport UNHCR, resolutie Veiligheidsraad en filmpje Jolie via nrc.nl/wereld