Esmeray past geen vrouwenschoenen

Sinds de AK-partij aan de macht is in Turkije is de sfeer slechter voor transseksuelen.

Toch krijgen ze meer steun uit de maatschappij dan je wellicht zou vermoeden.

Esmeray is een opvallende verschijning. Ze draagt een jurk en heeft het continu over vrouwenrechten. Maar haar voeten zijn zo groot dat ze in geen vrouwenschoen passen. En haar stem is zo laag dat zelfs de meest naïeve Turk wel moet beseffen dat ze een transseksueel is. „Iedereen hier weet wie ik ben”, zei ze, toen ik haar enige dagen geleden in de Istanbulse wijk Beyoglu ontmoette.

Desondanks vroeg de politie haar twee weken geleden om haar identiteitsbewijs. Esmeray gaf het maar toen wilden de agenten ook in haar handtasje kijken. „Dat verdomde ik”, vertelt ze, „en ik zei: als jullie mij willen fouilleren, moet je toestemming hebben. Een vrouw moet het doen.” Esmeray heeft echter een blauw identiteitsbewijs, voor een man, dus al snel ontstond er ruzie. De agenten kwakten haar tussen twee auto’s en begonnen haar te mishandelen. Alleen de tussenkomst van een agent die haar goed kent, voorkwam erger. „Ik ga een klacht tegen jullie indienen, zei ik tegen die agenten”, aldus Esmeray. „Maar ze lachten en zeiden: doe maar, het ergste dat ons kan overkomen is dat ze ons overplaatsen.”

Die laatste opmerking bleef na mijn gesprek met Esmeray door mijn hoofd spoken. Toen ik thuiskwam, bladerde ik door oude opschrijfboekjes en ik besefte hoe de sfeer in Turkije veranderd is. Drie, vier jaar geleden hoopte de meerderheid van de bevolking dat Turkije snel bij de Europese Unie zou komen. Mede daarom waren de Turkse autoriteiten bereid om af te rekenen met de kwalen van de maatschappij. In Ankara hingen de autoriteiten bijvoorbeeld een klachtenbus in de metro: als je vond dat je rechten waren aangetast, kon je daar een brief in stoppen. Transseksuelen profiteerden van de nieuwe openheid: in Istanbul was er een tentoonstelling met de titel Wil je mijn verhaal horen? waarin onder meer een transseksueel vertelde hoe zij zich in Turkije staande hield.

De sfeer in Turkije is compleet veranderd. Het proces tegen de regerende AK-partij beheerst het politieke debat: iedereen vraagt zich af waar dit land naartoe gaat als de partij van premier Erdogan buiten de wet wordt gesteld. De rechten van seksuele minderheden is het laatste waar men zich nu druk om maakt. Ook de EU lijkt de aandacht een beetje te verliezen. Niet onbegrijpelijk want welke betekenis heeft de term ‘mensenrechten’ in een land waar een partij die 47 procent van de stemmen won bij verkiezingen, verboden dreigt te worden? En al zouden de rechten van minderheden in Turkije nog ferm op de Europese agenda staan, de vraag is wat Turkije zich nog van Brussel aantrekt: de toetreding van Turkije tot de EU zit immers in het slop.

Hebben transseksuelen dan geen bondgenoten meer in hun strijd voor een beter leven? Het antwoord op die vraag laat zien hoe gecompliceerd Turkije is. Want die steun is er wel degelijk. Dat bleek om te beginnen al toen ik met Esmeray door de straten van Beyoglu liep: velen zeiden haar daar gedag en dat gebeurde met een oprechte vriendelijkheid. Het bleek nog sterker toen we aankwamen bij Radyo Yasam, waar Esmeray het radioprogramma Heksenbuidel presenteert. „Het is een vrouwenprogramma met een feministisch perspectief”, vertelt Esmeray. Een collega zwaait Esmeray lof toe. „Ze vertelt in haar programma over haar leven en hoe ze probeert zich staande te houden. Dat is fantastisch.”

Ook Lambda, de belangenvereniging voor homo’s en transseksuelen in Istanbul, krijgt meer steun vanuit de maatschappij dan je zou vermoeden. Lambda kwam recent twee keer in het nieuws. In april viel de politie het pand van Lambda in Istanbul binnen. Enige weken geleden oordeelde de Turkse rechter ook nog eens dat de vereniging gesloten moet worden omdat zij aan zou zetten tot immoraliteit. Maar toen Lambda werd gesloten, bleek dat een deel van de Turkse maatschappij nog wel degelijk oog heeft voor de positie van homo’s en transseksuelen. „Zestig groepen in Turkije steunen ons”, vertelt Mehmet Tarhan van Lambda. Onder de sympathisanten bevinden zich de Koerdische DTP-partij en de linkse ÖDP.

En zo is er ondanks alles nog steeds een beetje hoop in Turkije voor transseksuelen als Esmeray. De autoriteiten laten het afweten maar een deel van de publieke opinie steunt Esmeray en de haren nog steeds. En mede daarom ziet Esmeray ondanks alles de toekomst met vertrouwen tegemoet. Esmeray komt uit de conservatieve stad Kars en durfde achttien jaar niet terug. „Volgend jaar ga ik er weer kijken”, zegt ze met een glimlach.