Duif herkent zichzelf op televisie

Duiven kunnen directe beelden van zichzelf onderscheiden van oude opnamen. Volgens Japanse onderzoekers betekent dat nog niet dat duiven ook zelfbewust zijn.

hester van santen

Een typische reactie was het, van die twee anonieme Italianen, vorige week op de tribune bij het EK voetbal in Bern. Je ziet ze kniezen, tot ze in in de gaten krijgen dat ze in beeld zijn, op het grote scherm in het stadion. Ze leven op, stoten elkaar aan, lachen naar zichzelf.

Een doodgewone stadsduif kan iets dergelijks, ontdekten gedragsonderzoekers in Japan. De duiven merken het op wanneer ze live op tv zijn. Ze zien het verschil met oude opnamen van zichzelf, zelfs als de beelden met een paar seconden vertraging worden vertoond.

Dat is een merkwaardige prestatie. Menselijke peuters van drie herkennen zichzelf níet, als een filmpje van hen twee tellen achter loopt. Een publicatie over de duiven verschijnt in het komende nummer van het vakblad Animal Cognition.

Koji Toda en Shigeru Watanabe namen vijf duiven onder hun hoede, van de hand gedaan door een duivensportvereniging in Tokio. Ze bouwden in hun kooien een dvd-installatie met een scherm ter grootte van een ansichtkaart. Vervolgens vertoonden ze twee soorten korte filmpjes aan de duiven: de duif hier en nu in zijn kooi, of een opname van een paar dagen geleden.

Het was al opvallend dat alle vijf de dieren konden worden afgericht om met hun snavel op een knop te drukken als ze directe beelden van zichzelf zagen, en om van de knop af te blijven als er oudere beelden werden vertoond. Maar de duiven gingen nog verder: als de live-filmpjes uit de vorige serie later nogmaals werden voorgeschoteld (inmiddels dus ‘oud materiaal’) reageerden de duiven niet meer. Weer pikten de duiven alleen als ze video zagen van het hier en nu. Ook tot 7 seconden vertraagde live-beelden wisten de duiven van ‘oud’ te onderscheiden – een teken dat ze zich ook nog het een en ander herinneren.

De test lijkt wel wat op een klassieke proef met een spiegel, waarover psycholoog Gordon Gallup in 1970 als eerste publiceerde. Hij gaf vier chimpansees een spiegel. Een paar dagen later verdoofde hij ze, en smeerde bij elk rode verf op een oor en een wenkbrauw. Prompt begonnen de apen zichzelf in de spiegel te inspecteren en aan hun vlekken te voelen. Ze bekeken zelfs hun eigen vingers, om te zien of daar verf aan zat.

De spiegeltest is erg invloedrijk. Dieren die in hun spiegelbeeld zichzelf herkennen, en niet denken dat ze een soortgenoot tegenover zich hebben, wordt zelfbewustzijn toegedicht. Alleen mensapen, tuimelaars (dolfijnen) en olifanten herkennen hun spiegelbeeld – en zelfs lang niet altijd.

Wat de duiven doen, is niet hetzelfde. Uit niks bleek dat de vogels zichzelf ook echt bekeken op de video, zoals de voetbalsupporters. De vogels weten wel, interpreteren Toda en Watanabe, dat wat zij op dat moment doen, overeenkomt met wat ze op het scherm zien.

Maar de onderzoekers van de Keio Universiteit in Tokio vinden níet dat hun videoproef laat zien dat duiven ook een beetje zelfbewust zijn. Integendeel: ze werpen op dat de spiegeltest misschien ook geen zelfbewustzijn meet. „[Dieren] hebben mogelijk geen complexe cognitieve functies of sociale vaardigheden nodig om zichzelf van anderen te onderscheiden.”

Daarmee scharen ze zich in een traditie van critici van de spiegeltest. Al eerder, in 1981, speelden duiven daarin een hoofdrol. Science publiceerde toen een onderzoek van Robert Epstein uit de Harvard-groep van de bekende behaviorist B.F. Skinner. De duiven, zo bleek, konden leren om vlekjes op hun borst aan te raken, die alleen via een spiegel te zien waren. De duiven waren eerder voorzien van direct zichtbare vlekjes. Toen ze eenmaal wisten hoe die er in spiegelbeeld uitzagen, konden ze ook de plek van de onzichtbare vlek afleiden, redeneerden de gedragsonderzoekers.

De duiven in het nieuwe onderzoek redeneerden op dezelfde manier, zeggen de Japanners. En dat beamen anderen. Hoogleraar psychologie Roger Thompson uit Pennsylvania, die zich eerder ook met de duivenstudie uit 1981 bezighield, reageert: „Dit is een belangrijke bijdrage om de resultaten van Epstein te begrijpen.”

Ook cognitie-onderzoeker Daniel Povinelli uit Louisiana betoogt dat de reactie van chimpansees niet duidt op zelfbewustzijn (een psychologisch inzicht dus), maar eerder op een bewustzijn van het eigen gedrag. „De aap concludeert niet ‘Dat ben ik!’ maar: ‘Dat is hetzelfde als ik!’”, schreef hij eens in Scientific American.

Dan nog blijft de vondst van de Japanners raadselachtig. Misschien kunnen duiven, waaraan doorgaans geen diepe gedachten worden toegedicht, inderdaad simpelweg afleiden dat hun gedrag hetzelfde is als wat ze op de band zien. Maar dan blijft het een raadsel waarom alleen de meest intelligent geachte, sociale dieren, slagen in de spiegeltest – voetbalsupporters niet uitgezonderd.