Over Marcus Bakker en Jan Marijnissen

Laatst moest ik zomaar aan Marcus Bakker denken. Zou hij nog leven, de fractievoorzitter in de Tweede Kamer van de Communistische Partij van Nederland (CPN) tussen 1963 en 1982? Ik vergat het op te zoeken, maar de vraag werd actueel toen Jan Marijnissen gisteren plotseling terugtrad als politiek leider van de Socialistische Partij (SP).

Op het eerste gezicht zijn er overeenkomsten tussen Bakker en Marijnissen. Beiden waren parlementair aanvoerder van een van oorsprong marxistisch-leninistische partij, die haar ideologische veren deels zou afschudden. Beiden vervulden hun functie met humor en gezag, en verwierven zo een populariteit die zich niet beperkte tot de uiterste linkerzijde van het politieke spectrum.

In Nova en Eén Vandaag buitelden Marijnissens collega’s, van Rutte tot Van der Vlies en Verdonk, over elkaar heen om de lof te zingen van een groot debater, die bij praktisch elke verkiezing sinds 1994 het zetelaantal van de SP wist te verdubbelen. Na het afscheid van Bakker besloot het Kamerpresidium een vergaderzaal naar hem te noemen, maar daar waren ook protesten tegen, wegens twijfels aan de democratische instelling van de CPN-leider. Ook bij de interne democratie in de SP worden wel eens vraagtekens geplaatst, maar daar was gisteren weinig van te merken.

Bakker werd in 1982 opgevolgd door Ina Brouwer, die een vooraanstaande rol speelde in de partijvernieuwing en het voortouw zou nemen in de fusie met PPR, PSP en EVP tot GroenLinks. De belangrijkste kandidaat om de SP-fractie te gaan leiden lijkt Agnes Kant, ook een vrouw en relatief minder gepercipieerd als gestaald kader.

Er zijn ook grote verschillen tussen Bakker en Marijnissen. In de CPN was de cynische grappenmaker in het parlement niet de echte politieke aanvoerder, omdat de leiding naar goed communistisch gebruik berustte bij het partijbestuur, tot 1978 feitelijk de almachtige Paul de Groot. De minder zure en vitterige Marijnissen combineert de functies van fractievoorzitter en partijvoorzitter, wat in Nederland niet gebruikelijk is. Merkwaardigerwijs vroeg niemand op televisie gisteren aan Marijnissen of hij die andere functie ook neerlegt en of de vrijdag door de Kamerfractie te kiezen nieuwe voorzitter ook automatisch het partijbestuur gaat leiden. Dat zou pas echt verrassend zijn, als de SP-fractie bepaalt wie de nieuwe partijvoorzitter wordt.

Je kunt je ook nauwelijks voorstellen dat iemand die de SP met zo strakke hand leidde als Marijnissen zijn opvolging niet zelf zou regelen. In een televisiedocumentaire van René Roelofs van enkele jaren terug zagen we hoe Marijnissen zijn fractiesecretaris en vervangster Agnes Kant de mantel uitveegde. Zij had het daar moeilijk mee en ging in het volgende shot op haar lip zitten bijten. Marijnissen laat de toekomst van zijn partij heus niet over aan de toevallige uitkomst van één vergadering.

Zijn vertrek roept meer vragen op dan gisteren door Ferry Mingelen en Margriet Vroomans gesteld werden. Bakker moest wijken voor de nieuwe garde, Marijnissen gaat vrijwillig weg om gezondheidsredenen en een klein beetje omdat hij beter wil kunnen nadenken over „de problemen van de 21ste eeuw: globalisering, vergrijzing en het behoud van de publieke sector”. Maar hij beseft toch ook als geen ander het belang van het imago van een politiek leider? Hij mag dan de dossierkennis en de politieke kwaliteit van zijn fractie loven, er zit volgens mij niemand tussen die over een vergelijkbare combinatie van charisma, wijsheid en authenticiteit beschikt, wel veel potentiële Medvedevs als front van een Jan Poetin.

De CPN won onder Bakkers leiding elke verkiezing één zetel, tot de totale ineenstorting in 1977, voor een belangrijk deel te wijten aan het succes van Den Uyls PvdA. Nu lijken de rollen te zijn omgedraaid, maar het is de vraag of de SP onder een nieuwe leider kans maakt de grootste partner te worden bij de fusiebesprekingen met PvdA en GroenLinks rond 2012. Overigens, Marcus Bakker hoopt overmorgen zijn 85ste verjaardag te vieren.