De zoektocht van een twijfelende priester

De novieten bidden voor God, Christus en zichzelf in ‘In memoria di me’ van Saverio Costanzo. Scene uit de film In Memoria Di Me (2008) Regisseur: Saverio Costanzo Cast: Christo Jivkov, Filippo Timi, Andre Hennicke, Marco Baliani, Fausto Russo Alesi

In memoria di me. Regie: Saverio Costanzo. Met: Christo Jivkov, Filippo Timi, Marco Baliani. In: 5 bioscopen.

Een man doet zijn intrede bij een priesteropleiding. Hij zit vol twijfels, zo wordt hij ons tenminste voorgesteld: als een man die existentiële twijfels heeft, ten aanzien van het instituut dat hij gaat betreden en ten aanzien van zijn motieven om dat te doen. De man en zijn twijfels worden ons voorgesteld in een paar korte statements die opflakkeren uit een diep zwart. We horen zijn stem en de bedachtzame twijfelzinnen die hij formuleert. We zien hem even, een doodgewone man, kort haar, blauwe bloes, blauwe trui. Dan is hij weer weg. En dan weer terug.

Regisseur Saverio Costanzo durft een uitgesproken stijl te voeren. Hij liet dat al zien in zijn debuutfilm Private (2004), waarin Israëlische militairen inkwartiering vorderden in het huis van een Palestijns gezin. Costanzo hield het routinegeweld van de soldaten grotendeels buiten beeld en liet de dreiging via het geluid tot ons komen. Daardoor raakten wij even gedesoriënteerd als de Palestijnen.

In In memoria di me (Ter nagedachtenis van mijzelf) vindt Costanzo opnieuw een cinematografische vorm die recht doet aan de gevoelens van zijn personages. Ook de personages in deze film worden, net als de Palestijnen en Israëliërs, geleefd door de locatie waar zij zich bevinden. De plek dwingt. De mensen wikken. De onverbiddelijkheid van God wordt uitgedrukt in de strenge symmetrie van het gebouw, waarin een mens, zeker een twijfelende mens, een zoeker, een smet achterlaat. De enorme gangen omlijsten de priesters in opleiding als de wanden van een doodskist. Ze hebben het leven al vaarwel gezegd, nu moeten ze de dood nog aanvaarden – zo lijkt het wel. Het liggende beeld van film voelt soms bijna verticaal in In memoria di me.

Andrea heet de twijfelende noviet. Hij is even overdonderd door de ambiance als wij. Costanzo isoleert in het begin van de film meestal een personage, laat na enige tijd de camera achteruitgaan en dan zien we de imposante setting. In memoria di me is gefilmd in een gebouw op het Venetiaanse eiland San Giorgio Maggiore. Pas helemaal aan het eind van de film krijgen we een goed totaalbeeld van de locatie, maar de betovering ervan is vanaf het begin voelbaar. Zo zien we soms langs een van de ramen op de achtergrond een huizenhoog schip langsvaren. Omdat we dan nog niet weten dat we op een eiland zitten, of zelfs maar dat er water in de buurt is, raken we er net zo in de war van als Andrea.

Andrea (Christo Jivkov) leidt ons door deze wereld, die voor hem even nieuw is als voor ons. Hij zoekt met zijn ogen, zwijgend, naar zielsverwanten. De eerste aan wie zijn blik blijft kleven, is Fausto. Ook hij is een twijfelaar, net als Andrea. Maar terwijl Andrea zijn twijfels wegplamuurt onder een streng-theologische opvatting van het geloof, zoekt Fausto vooral het mysterie. Andrea is er wel door gefascineerd, maar als hij ’s nachts, geleid door vreemde geluiden, in de gang ziet hoe Fausto zijn hoofd tot bloedens toe tegen de muur slaat, als een geselbroeder, neemt Andrea weer afstand van hem.

De volgende op wie zijn oog valt is Zanna, een beeldschone noviet, die Andrea aanvalt op zijn cerebrale benadering van het geloof. Zanna zoekt liefde. Maar ook hij wordt dagelijks teleurgesteld, net als de anderen die in het geloof iets wezenlijkers zoeken dan de regels van de kerk, gehandhaafd door de technocratische vader overste.

In memoria di me wordt in de reclamecampagne in verband gebracht met Into the Great Silence, de documentaire die Philip Gröning in 2005 over de stille kartuizers maakte. Afgezien van de intrede in het geloof zie ik weinig verband, of het moest zijn dat ze allebei de kijkers iets laten zien van de katholieke religie. De documentaire was echt een meditatieve oefening in stilte. In memoria di me is een speelfilm en wil dat ook zijn. Hoewel er veel wordt beweerd over het wezen van geloof, lijkt de film qua sfeer en standpunt meer op De toverberg van Thomas Mann. Andrea die intreedt, eigenlijk weg wil, maar ten slotte gedoemd lijkt voor eeuwig in de priesterschool te blijven, doet met al zijn twijfels en arrogantie voortdurend denken aan Manns Hans Castorp die niet kan wegkomen uit het sanatorium.

Ook de schaarse gesprekken die hier worden gevoerd gaan uiteindelijk minder over het geloof zelf dan over de gelovigen.

En dat is maar goed ook. Anders was In memoria di me een heel koele film geworden. Nu raakt hij een heleboel snaren, en niet alleen religieuze.