De strijdleus van gisteren was morgen weer fout

In de Kunsthal zijn Chinese propagandaposters te zien. Mao als halfgod en mollige kindertjes in jaminkleuren. „Geschiedschrijving is een heikel vak in een totalitair geleid land.”

‘Moedig voortgaan in navolging van de grote leider Voorzitter Mao’, ontworpen door Shanghai renmin meishu chubanshe. Collectief werk, 1969 Afbeelding collectie Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis E12-631, 06-08-2003, 14:51, 8C, 7710x10598 (146+0), 100%, IISG2, 1/80 s, R24.4, G3.2, B11.5 IISG

Halfgod Mao Zedong in het paradijs. De Chinese partijleider poseert ongemakkelijk, lijkt het. Hij is gestoken in hooggesloten rood mao-pak, een sigarettenhouder mondain tussen de vingers geklemd. Het gloeiende puntje van de sigaret is goed te zien. Zijn glimlach lijkt krampachtig. De knalrode avondlucht waartegen opfladderende reigers decoratief afsteken kan hem kennelijk niet bekoren.

Het portret is onderdeel van een selectie zeldzame propagandaposters, die nu geëxposeerd worden in de Rotterdamse Kunsthal. Ze zijn gerangschikt naar kenmerkende periodes uit China’s moderne geschiedenis en afkomstig uit twee toonaangevende verzamelingen, van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) in Amsterdam en van Stefan Landsberger, bijzonder hoogleraar Cultuur van het Hedendaagse China aan de UvA. Landsberger, die ook doceert aan de Universiteit van Leiden, is een autoriteit op het gebied van Chinese affichekunst.

De prent van Mao met sigaret dateert uit de tijd van de Culturele Revolutie (1966-1976), toen zijn verafgoding een absoluut hoogtepunt bereikte. Rode Gardisten kamden de buurten uit op zoek naar anti-revolutionairen. Kinderen gaven hun ouders aan. Tijdens de heksenjacht waren alle intellectuelen verdacht. Propagandaposters hitsten jongeren op, de persoonsverheerlijking van Mao nam religieuze proporties aan.

Mao’s nagedachtenis is nog altijd springlevend, al is hij voor de jongste generatie een modieus maar betekenisloos icoon, zoiets als Che Guevara. Overlevers van de barbaarse Culturele Revolutie blijven van oordeel dat Mao voor zeventig procent goed was. Landsberger: „Ze hebben een andere perceptie van de werkelijkheid. Het is een tijdvak dat in China nagenoeg onbesproken blijft. In de communistische partij bestaat weinig consensus over het gebeurde sinds die partij aan de macht is. Geschiedschrijving is een heikel vak in een totalitair geleid land.”

Daarom is het moeilijk om originele posters te vinden – ze werden zelden lang bewaard uit angst voor nieuwe omwentelingen: „De strijdleus van gisteren kon immers de afvallige gedachte van morgen zijn.” Tegenwoordig zijn kopieën overal te koop en worden ze op internet aangeboden. Want copyright houdt in China in: ‘the right to copy’.

Behalve de Culturele Revolutie en de Mao-cultus komen in de Kunsthal uitgebreid andere opmerkelijke periodes aan bod. Een vergeelde afdruk uit 1937, uit de Tweede Chinees-Japanse oorlog, die waarschuwt voor Chinese collaborateurs, is de oudste. Mollige peuters in jaminkleuren en ideaalbeelden van gezin en boerenbedrijf overheersen de expositie. Maar van de grote hervormer Deng Xiaoping die met zijn open-deur-beleid de Volksrepubliek uit haar isolement verloste, zijn slechts twee afbeeldingen te zien: zijn plaats in de Chinese geschiedenis is nog ongewis.

Sommige affiches uit de jaren vijftig over de nimmer gerealiseerde ‘Chinese bevrijding van Taiwan’ vallen op door vergevingsgezindheid richting deze ‘afvallige provincie’. Favoriet van Landsberger is de gewaagde poster met Taiwanese en Chinese meisjes in bikini uit 1990 die volgens het bijschrift ‘zusterlijke gevoelens’ voor elkaar koesteren. Landsberger: „Als je Chinezen vraagt wie van de dames Chinees is en wie Taiwanees wijzen ze de schaarst geklede dames toch wel aan als Taiwanees.”

Tentoonstelling: China in posters. T/m 7 sept in de Kunsthal. Inl: www.kunsthal.nl