‘Opgaan in immoreel genot’

Jeroen Willems en Barbara Sukowa – muze van Fassbinder – spelen samen een bewerking van ‘Les Liaisons dangereuses’: „We laten alle maskers van beschaving vallen.’

Jeroen Willems en Barbara Sukowa in ‘Quartett’, een dionysische bewerking van ‘Les liaisons dangereuses’. Foto Matthias Horn Salzburger Festspiele 2007, Premiere 11.08.2007/Regie:Barbara Frey,Buehne:Bettina Meyer, Kostueme:Bettina Walter/Mit Barbara Sukowa, Jeroen Willems genot passie Horn, Matthias

Toeschouwers van de voorstelling Quartett van Heiner Müller zullen de Amsterdamse Stadsschouwburg niet herkennen. De diepe zaal met de fluwelen stoelen is ‘opgetild’: de vloer is nu op hetzelfde niveau als het podium. Een glanzend witte tafel van 24 meter doorsnijdt de ruimte. Aan de ene kant komt acteur Jeroen Willems op als graaf Valmont. De Duitse actrice Barbara Sukowa – ooit de muze van cineast Fassbinder – betreedt het andere uiterste als markiezin de Merteuil. In een erotische krachtmeting naderen ze elkaar langzaam.

Quartett uit 1980, geregisseerd door de Zwitserse Barbara Frey, ging vorig jaar augustus in première op de Salzburger Festspiele. Quartett is de radicale bewerking die Heiner Müller maakte van de libertijnse brievenroman Les liaisons dangereuses (1782) van Choderlos de Laclos: twee geliefden spelen een cynisch en gevaarlijk spel met hun veroveringen. Nu komt de voorstelling naar het Holland Festival. „Op voorhand lag de vorm met die catwalk vast”, zegt Jeroen Willems. „Regisseur Barbara Frey, Barbara Sukowa en ik kenden elkaar niet of nauwelijks. Maar die tafel zat er meteen in.” De toeschouwers zitten aan weerskanten. In Salzburg was de voorstelling te zien in de barokke Carabinieri-zaal van de Residenz.

Vanuit haar woonplaats New York vertelt Barbara Sukowa dat de opstelling haar aanvankelijk moeite kostte: „In Salzburg was de afstand tussen Jeroen Willems en mij zo groot, dat we elkaars mimiek en oogopslag niet konden zien. Dat maakt het spelen moeilijk. Bovendien kijken de toeschouwers over de volle lengte naar het spel. Dat betekent dat de ene kijker je zowat kan aanraken en dat de ander meters verderop zit. In mijn spel wissel ik daarom twee manieren van acteren af: als voor de filmcamera of als voor het theater.”

Ook voor Jeroen Willems vereist de opstelling een andere vorm van acteren: „Als ik me richt tot toeschouwers aan de ene zijde, dan weet ik dat de ogen van het publiek achter me in mijn rug branden.” Barbara Sukowa vindt deze vorm ook intrigerend: „Het was in de tijd van de achttiende-eeuwse adel gebruikelijk dat een dame altijd een dienster of hofdame in haar gezelschap had, zelfs bij intieme handelingen. Zo zie ik dit ook, als het opperste voyeurisme.”

Toen in 1989 de verfilming Dangerous Liaisons uitkwam met Glenn Close en John Malkovich, was Jeroen Willems net afgestudeerd aan de toneelschool, tegelijk met actrice Betty Schuurman. Voor Willems was het vanzelfsprekend dat Schuurman en hij ooit die rollen zouden spelen. Beiden gingen werken bij Hollandia, een gezelschap dat theater op locatie bracht. „Ik ben gewend om te acteren op plekken die niet gangbaar zijn voor theater, zoals die ridderzaal in Salzburg. Het verbaasde me dat er in Oostenrijk niet meer tumult ontstond rond dit toneelstuk”, zegt Willems. „In de tijd van Laclos was het al een schandaal en Heiner Müller schreef aan het slot heftige, erotische en ook provocatieve scènes. Quartett is nooit eerder in Oostenrijk opgevoerd, hij is een auteur die Elfride Jellinek tot haar controversiële werk heeft geïnspireerd.”

In Quartett schrijft Müller voor dat de acteurs verschillende rollen spelen en wisselen van sekse. Willems: „Ze verleiden elkaar met seksueel spel. Uiteindelijk neem ik de maskerade van een vrouw aan, maar ik blijf graaf Valmont. Op die manier probeer ik sluimerde erotische verlangens van de markiezin aan te wakkeren. Want daarom gaat het: de huid van de ander afscheuren, alle maskers van beschaving laten vallen en opgaan in immoreel genot.”

19-21 juni Stadsschouwburg, Amsterdam.Info 020-5237787 of www.hollandfestival.nl.