Ongeldige uitslag is beter dan verliezen

Zimbabwe mag op 27 juni opnieuw de president kiezen.

Extreem geweld zou de uitslag ongeldig kunnen maken. Dat komt president Mugabe niet slecht uit.

Dat president Mugabe Zimbabwe dreigt met ‘oorlog’, zoals hij de afgelopen dagen herhaaldelijk deed, is niet nieuw. De strafcampagne die hij momenteel tegen aanhangers van de oppositie voert, is wat hem betreft niet meer dan een verlengstuk van de Chimurenga, de bevrijdingsstrijd die hij veertig jaar geleden tegen de blanke overheersers begon en nu voortzet tegen hun „kroost”, de Beweging voor Democratische Verandering, MDC.

Maar nooit eerder ging hij zo kort voor een verkiezingsronde door met geweld en onwettige arrestaties van zijn tegenstanders. Minder dan twee weken voor de tweede ronde van de presidentsverkiezingen, met tientallen verkiezingswaarnemers in het land, arresteerde de politie dit weekeinde voor de vijfde keer oppositieleider Tsvangirai en komen de berichten over mishandeling van oppositieaanhangers – honderden gewonden, 67 doden – nu zelfs uit de grote stad. Dat verraadt een nieuwe strategie. Mugabe heeft de ramkoers gekozen. Hij brengt de aanstaande verkiezingen bewust in diskrediet en lijkt te hopen dat de buurlanden de stembusgang ongeldig verklaren.

Dat is een onherroepelijke breuk met zijn vorige strategie. Vorige verkiezingsronden werden altijd onder een dunne vernislaag van fatsoen gehouden. De geweldsgolf die vanaf vorig jaar maart over Zimbabwe spoelde, kwam ruim twee maanden voor de eerste ronde van de verkiezingen op 29 maart stil te liggen. De politie had eind in de laatste maanden van 2007 veel geslagen, maar vooral op voetzolen en andere lichaamsplekken die snel genezen. Tegen de tijd dat de verkiezingswaarnemers het land in kwamen, waren de littekens verdwenen. In maart konden oppositiepartijen zelfs in de conservatiefste plattelandsdorpen ongestoord campagne voeren. Ze kregen zendtijd op de staatstelevisie, mochten adverteren in regeringsgezinde kranten.

Die bewegingsvrijheid heeft Mugabe – bijna – de kop gekost. Regeringspartij Zanu PF verloor voor het eerst in 28 jaar de meerderheid in het parlement. Zelfs in de drie provincies van Mashonaland, Mugabes thuisbasis, gingen lokale besturen over in handen van de oppositie. En zelfs na zes weken wachten op de uitslagen, bleek Mugabe slechts 43 procent van de stemmen te hebben behaald bij de presidentsverkiezingen, tegen 47 procent voor oppositieleider Tsvangirai. Alleen de clausule in de kieswet dat de winnaar meer dan de helft van de stemmen moet behalen om in één eerste ronde president te kunnen worden, redde Mugabe.

De schaal van het geweld dat op de nederlaag volgde, verraadt dat de hardliners binnen Zanu PF niet alleen uit zijn op wraak. Bekende MDC-activisten werden letterlijk doodgeslagen. Op het platteland zijn martelkampen gebouwd, waar tot laat in de nacht ‘kiesles’ wordt gegeven: mannen geslagen, vrouwen verkracht. Hulporganisaties mogen niet meer op het platteland komen. Buitenlandse diplomaten worden met de dood bedreigd bij wegversperringen. Buitenlandse journalisten zijn voor het eerst tot celstraffen veroordeeld, verkiezingswaarnemers krijgen geen accreditatie, satellietschotels moeten van het dak, opwindbare radio’s worden in beslag genomen. De staatsmedia zwijgen de drie letters MDC dood.

Onder deze omstandigheden kunnen zelfs de loyaalste bondgenoten van Mugabe de verkiezingen op 27 juni niet geldig verklaren. Onwettige verkiezingen kennen geen winnaars. Angola, hoofd van de waarnemersmissie en trouwe toeverlaat van Mugabe, zei deze week te hopen dat beide partijen na de verkiezingen een regering van nationale eenheid vormen. Dat is ook de hoop van de Zuid- Afrikaanse president en bemiddelaar, Thabo Mbeki.

Zo’n samenwerking is om verschillende redenen de best denkbare oplossing voor de buurlanden en de volgelingen van Mugabe. Achter de schermen hebben diplomaten uit de buurlanden er nooit een geheim van gemaakt geen president Tsvangirai te willen. Ze vertrouwen hem niet en willen geen precedent in de regio waarbij een oppositiepartij de plaats van de zittende regering inneemt. Met een regering van nationale eenheid zou het patronagenetwerk dat Mugabe de afgelopen 28 jaar heeft gevlochten in stand kunnen blijven. Iedereen behoudt baan en salaris. Tijdens de onderhandelingen kan de oppositie worden gedwongen in ruil voor een paar ministersposten amnestie te beloven voor de generaals die de afgelopen 28 jaar in naam van Mugabe talloze mensenrechtenschendingen pleegden.

Tsvangirai verzet zich tegen zo’n regering van nationale eenheid, zegt hij nu. Hij weet dat andere tegenstanders van Mugabe, zoals de leider van de zuidelijke Ndbele’s Joshua Nkomo, in de jaren tachtig in zo’n zelfde regering van nationale eenheid verstikt werden.

Maar Tsvangirai heeft net als Mugabe een partij te voeden, van wie de leden in deze tijden van grote economische crisis hunkeren naar een betaalde baan. Tsvangirai zette vorig jaar de deur al op een kier toen hij Mugabe amnestie beloofde, tot woede van de nabestaanden van de 20.000 oppositieaanhangers die in de jaren tachtig in Matabeleland werden vermoord. Toen verraadde de oppositieleider al dat zijn grootste drijfveer niet moraal is, maar macht.

Portretten van Mugabe en Tsvangirai en meer over de verkiezingen in Zimbabwe op nrc.nl/zimbabwe