Bijverdienen met blote billen

Jan Paul Schutten schreef een kinderboek over historisch Amsterdam, waarmee hij een Zilveren Griffel won. Hij leidt rond door de stad. „Het spinhuis was in die tijd een uitje.”

In de bouwput bij het centraal station van Amsterdam steken enkele heipalen boven het water uit. Op deze plek bij het IJ stond ooit een lange rij palen, die de hele stad beschermden tegen vijandige schepen. Schrijver Jan Paul Schutten wijst de rij aan op een kaart uit 1534, de oudste van Amsterdam: „Hier werd de lading overgeslagen in kleinere schepen.”

Jan Paul Schutten is de schrijver van Kinderen van Amsterdam, dat begin deze maand werd bekroond met een Zilveren Griffel. Het kinderboek over de geschiedenis van de hoofdstad is daarmee ook genomineerd voor de Gouden Griffel die eind september wordt uitgereikt. Ter gelegenheid hiervan verzorgt Schutten, veelgeprezen auteur van literaire non-fictie voor kinderen, een privérondleiding door het oudste stuk van Amsterdam.

„Hier is het begonnen”, zegt Schutten en duidt met een weids armgebaar het hele stationsgebied aan: „Hier werden de oevers langs de Amstel door de afzet van zand en modder zo hoog dat er in de Middeleeuwen mensen konden wonen.” De grootste zegen bleek de storm van 1170, waarbij een ontketende Zuiderzee grote stukken land op de oevers smeet en zo beter bewoonbaar maakte. Schutten: „Daarna ging het als een tierelier.”

In enkele eeuwen groeide een verzameling armzalige jagers- en vissershutten uit tot de machtigste stad ter wereld. Dankzij de handel met Oost-Europa, de Oostzeegebieden en later Indië, waartoe de Zuiderzee toegang bood. Maar ook dankzij het ‘Mirakel’ in 1345, waarbij een op hol geslagen hostie een zieke man genas. „Amsterdam werd een bedevaartsoord, dat gaf ook een impuls”, zegt Schutten. Op de Wallen , waar we inmiddels zijn, wijst hij op straatnamen die daaraan herinneren, zoals de Monnikenstraat en het Gebed zonder End.

In deze buurt, aan de Zeedijk, staat ook een van de twee houten huizen uit de Middeleeuwen die de stad nog heeft: het etablissement Int Aepje dat vroeger ook al zo heette. „Zeelieden die hier logeerden, liepen vlooien op – die waren in de aap gelogeerd”, vertelt Schutten bij de gesloten deur, „van dit pand wilde ik alles weten, dat was de aanzet voor het schrijven van dit kinderboek.”

Schutten las historische standaardwerken („Geert Mak is een meester voor wie ik diep buig”) en groef weken in het stadsarchief. Het resultaat is een meeslepend kinderboek, waarin de historische verhaallijn (tot en met 1945) wordt gelardeerd met persoonlijke geschiedenissen en strippagina’s van Paul Teng. Schutten: „Teng tekent in de realistische traditie van Isings en Jetses en is als striptekenaar verwant aan Giraud. Zijn strips brengen je echt terug naar het verleden.”

Schutten doet dat zelf ook met fantastische verhalen, zoals dat over de onderduikers in Artis, die de oorlog overleefden door zich te verstoppen in dierenhokken. En met saillante details. Over zeventiende-eeuwse ‘frikadellen’ van vruchten en kruiden. Over kunstgebitten van nijlpaardtanden. Over de eerder genoemde kaart uit 1534 die Cornelis Anthonisz in vogelvluchtperspectief heeft getekend – zonder luchtfoto’s uiteraard: „Opgravingen tonen dat elk huisje perfect klopt.”

Boven de poort van het voormalige spinhuis, waar veroordeelde vrouwen vroeger voor straf wol moesten spinnen, hangt nog een gevelsteen. Schutten kijkt geamuseerd naar de stenen vrouwenfiguurtjes: „In hun vrije tijd konden de vrouwen een centje bijverdienen door de striemen in hun billen te laten zien aan bezoekers. Het spinhuis was toen een uitje, zoals tegenwoordig de dierentuin.”

Na de Kalvertoren, waar de oude poort van het rasphuis nog staat, en de door toeristen overspoelde begijnhof, eindigt de rondleiding op de Dam. Het Koninklijk Paleis, ooit het stadhuis, is afgesloten. „Vroeger kon je hier de rechtzaken tegen de misdadigers gewoon bijwonen”, vertelt Schutten, die nog een laatste anekdote heeft: „Toen Lodewijk Napoleon hier introk, veranderde hij de gevangenissen beneden meteen in wijnkelders.”

Jan Paul Schutten: Kinderen van Amsterdam; met strips van Paul Teng; Uitgeverij Nieuw Amsterdam; € 14,95. Inl. janpaulschutten.nl