‘Men maakt zich te veel zorgen’

De Nexus-conferentie, de jaarlijkse hoogmis voor intellectuelen stond dit jaar in het teken van ‘identiteit.’ Reden voor pessimisme èn optimisme: „Het is nu beter dan vroeger. Let’s lighten up!”

Identity Please! was afgelopen zaterdag het thema van de Nexus-conferentie, de jaarlijkse hoogmis voor intellectuelen die het gelijknamige, aan de universiteit van Tilburg gelieerde instituut organiseert. De vraag naar wie wij zijn en waarom, leek zaterdagochtend althans voor het in oranje gehulde deel van de bevolking meer dan beantwoord, maar in het gezelschap van negentien vermaarde buitenlandse schrijvers en denkers, onder wie George Steiner, Avishai Margalit, Jonathan Israël, Adam Zamoyski en Francis Fukuyama, viel er nog genoeg over te zeggen. Al was het alleen maar omdat Nexus-directeur en vaste debatleider Rob Riemen er niet van houdt gesprekken te begrenzen.

George Steiner had zijn openingslezing vormgegeven als een debat tussen een musicus, dichter en wiskundige over de vraag naar de essentieelste en meest universele taal van de mens – was dat de muziek, de wiskunde of toch het woord? Steiners erudiete en gloedvol voorgedragen woordbouwwerk deed de luisteraar instinctief kiezen voor het laatste. Zijn vertoog leek vervolgens de rest van de dag te domineren. Vooral het eerste debat, over ‘Europees humanisme en de Muzen’, kreeg, met aan tafel experts op het gebied van Petrarca, Beethoven en Wittgenstein, het karakter van een imaginaire discussie tussen deze drie kunstenaars over het wezen van Europese kunst. Met deelname van de Britse cultuurpessimist Roger Scruton – en bij de ontstentenis van jongeren (de jongste deelnemers in het forum waren van 1952) die wellicht tegenwicht hadden kunnen geven – kreeg de tweede discussie al snel het karakter van een klaagzang over de teloorgang van hoge cultuur. Alleen al daarom ervoer de zaal elk tegenwicht als een verademing. De Franse schrijver en literatuurtheoreticus Gabriel Josipovici hield te midden van grote woorden over genialiteit en inspiratie een pleidooi voor ‘het gewone, het alledaagse, het kleine’. „Soms komt er niks uit mijn handen tijdens een ochtend keihard werken, maar dan heb ik toch het gevoel dat ik mijzelf een kans heb gegeven.”

Michael Ignatieff weigerde zich neer te leggen bij de ‘ondertoon van verval’ die Riemen en Scruton volgens hem in de discussie legden. „De situatie is nu gunstiger dan vroeger, omdat de drempels veel lager zijn en veel meer beter opgeleide mensen toegang tot hoge cultuur hebben. Ik kom hier nu tien jaar en men maakt zich te veel zorgen. Let’s lighten up.”

Tot slot kreeg premier Balkenende het eerste exemplaar uitgereikt van de vijftigste editie van het Nexus-tijdschrift, gewijd aan het Europees humanisme, dat hij onthaalde als een ‘viering van Euopa’s ziel’. Zolang er over Europa gedebatteerd wordt, leeft die ziel, aldus Balkenende, en zo geredeneerd kon men optimistisch naar huis. Want de volle zaal, de deelnemers en de Nexus-debatten zelf zijn er een bewijs van dat het met hoge cultuur lang niet slecht gesteld is.

Lees meer over de lezing op nexus-instituut.nl