‘Het was groots, maar het is afgelopen’

Hans Keller portretteerde Kees Fens. Zijn film gaat vanavond in première op het Holland Festival en is ook bij de VPRO te zien.

„Ik heb jarenlang op dit telefoontje zitten wachten’’, zei literatuurcriticus en essayist Kees Fens, nadat documentairemaker Hans Keller voorstelde om hem in een film te portretteren.

Een jaar later moest Keller afzien van zijn plan om met Fens een tocht langs diens geliefde plaatsen in West-Europa te maken. De gezondheid van Fens liet dat niet meer toe. Maar Keller maakte van de nood een deugd en volgde bij Fens thuis – met de kaart van Frankrijk op tafel – een ‘virtuele route’. Vervolgens ging hij met een cameraploeg op pad. Fens’ snerpende stem klinkt nu bij de beelden alsof hij er zelf aanwezig was.

De film Kees Fens, erfgenaam van een lege hemel begint in de Chasséstraat in Amsterdam-West, waar Fens’ werd geboren. De katholieke kerk tegenover zijn ouderlijk huis is nu vervallen. „God is net als ik invalide’’, verzucht hij op band. „Het is groots geweest, maar het is afgelopen. De hemel is aan scherven naar beneden gekomen.’’

Fens raakte als jongen gefascineerd door het kloosterleven, maar een huidziekte sloot een toekomst als monnik uit: hij zou de ruwharige pij niet kunnen verdragen. Toch bleef hij een trouw bezoeker van het Trappistenklooster bij Tilburg, waar hij zich graag onderdompelde in het liturgische leven. „Met hun rituele gelijkmatigheid bereiden kloosterlingen zich op het hiernamaals voor”, legt Fens uit. Door de factor tijd te overwinnen, bereiken ze in het aardse leven ‘een soort eeuwigheid’: ,,Gaan ze dood, dan gaan ze als het ware even de hoek om.’’

Via de kathedraal van Chartres en de basiliek van Vézélay reist Keller naar het verlaten cisterciënzer klooster van Fontenay. Fens bejubelt via de dvd-speler de smaakvolle eenvoud van de architectuur.. Dan doet hij een bekentenis: stortte hij zich het grootste deel van zijn leven met kloosterlijke strengheid op het lezen, zo’n vijftien jaar geleden verruilde Fens het geestelijk leven voor zinnelijk genot. Waaruit dat ‘leven voor het vlees’ precies bestaat, komt de kijker niet te weten. In Francesco Petrarca vond Fens een geestverwant: ook deze Middeleeuwse dichter en filosoof worstelde met de keuze voor het kluizenaarsbestaan of een werelds leven.

Kees Fens, Erfgenaam van een lege hemel, is een film vol melancholie en hunkering naar een verloren jeugd. Keller wilde geen ‘literair-boekhoudkundige documentaire’ over de criticus Kees Fens maken en vond in Petrarca de sleutelfiguur voor dit persoonlijke portret. „Ik merkte dat Kees Fens zich met Petrarca’s leven en diens Werdegang sterk identificeerde. Bovendien kwam zijn jeugd naar boven. Hij keek verwonderd terug naar die nu kaalgeslagen wereld van zijn jeugd, waarin hij zo gelukkig is geweest.’’

Keller herlas een deel van Fens’ oeuvre en constateerde dat hij een uitzonderlijk literatuurcriticus was, die schreef over auteurs waar je elders zelden of nooit over las. ,,Hij is uniek omdat hij – ook voor zichzelf – een wereld heeft geopend. En omdat hij, zoals hij ook zelf aan het einde van de film zegt, nooit ergens bij heeft willen horen.’’

‘Kees Fens, erfgenaam van een lege hemel’ zendt de VPRO uit. Nederland 2, 23.50 uur.