In Fictie

Actualiteit en literatuur zijn onverbrekelijk met elkaar verbonden. Deze week het goed draaiende Oranje-voetbalelftal in het licht van Anthony Burgess’A Clockwork Orange.

Je kon erop wachten. Het Nederlands elftal hoefde op het EK voetbal maar één goede wedstrijd te spelen of de superlatieven vlogen door de ether, naar de krantenkoppen en over de borreltafel. ‘Oranje leidt de dans’ jubelde Het Parool, ‘Magnifiek Oranje tikt Italianen tureluurs’ schreef de Volkskrant, ‘Nederlands elftal behaalt historische zege op Italië’ concludeerde NRC Handelsblad. En ook in het buitenland was men unaniem enthousiast. Het Parool wist dinsdag zelfs te melden dat de Franse sportpers beefde ‘bij de gedachte dat de bleke Haantjes het [gisteren] moesten opnemen tegen „Orange Mécanique”, de Oranje Machine.’

Dat laatste was natuurlijk een vertaling van de beroemdste bijnaam die het Nederlands elftal ooit kreeg en die tot op de dag van vandaag nog veel wordt gebruikt in het land dat hem verzon: Clockwork Orange. Het was de eretitel die het team van trainer Rinus Michels en aanvoerder Johan Cruijff verdiende toen het op het WK van 1974 met verbluffend totaalvoetbal over bijna alle tegenstanders heenwalste. Bij de sinaasappelkleurigen liep alles als bij een gesmeerd mechaniek en die combinatie deed de Britse pers – no pun intended – denken aan het beroemde boek van Anthony Burgess uit 1962, dat in 1971 geruchtmakend was verfilmd door Stanley Kubrick.

Tegenwoordig vind je ‘clockwork orange’ gewoon in het woordenboek, met de vertaling ‘robot’ of ‘gerobotiseerd mens’. Maar dat is pas sinds de titel van Burgess’ toekomstroman (over een jeugdcrimineel die aan een extreme vorm van gedragstherapie wordt onderworpen) spreekwoordelijk is geworden. Vóór die tijd was het, althans volgens Burgess, cockney slang voor ‘iets heel vreemds’; maar in de roman gebruikt een sociaal bewogen B-schrijver de ‘mechanische sinaasappel’ als symbool voor zijn grootste schrikbeeld: de mens die door conditionering zijn vrije wil heeft verloren, en daardoor eigenlijk geen mens meer is. In een door hem geschreven pamflet (met de titel A Clockwork Orange) staat het als volgt geformuleerd: ‘The attempt to impose upon man, a creature of growth and capable of sweetness [...], laws and conditions appropriate to a mechanical creation, against this I raise my sword-pen.’

Alex De Large, de even gewelddadige als welbespraakte hoofdpersoon van Burgess’ roman, maakt de hooggestemde schrijver belachelijk, niet vermoedend dat hij zelf later in zo’n mechanische sinaasappel zal veranderen. ‘That’s a fair gloopy title,’ zegt hij smalend. ‘Who ever heard of a clockwork orange?’

Als Oranje over twee weken Europees kampioen wordt, zullen dat waarschijnlijk meer mensen zijn dan in 1962, 1971, en 1974 bij elkaar.

Pieter Steinz

Anthony Burgess: A Clockwork Orange. Penguin Classics, €12,– De vertaling van Wiebe en Cees Buddingh’ is alleen tweedehands leverbaar.