Ierland voert Europa naar een heuse crisis

Ierland heeft Europa gisteren wellicht in een heuse crisis gestort. Met hun ‘nee’ tegen het Verdrag van Lissabon hebben de Ieren hoe dan ook de voortgang van Europese Unie op het spel gezet. En dat in een tijdsgewricht waarin de economische en politieke machtsverhoudingen in de wereld drastisch verschuiven en Europa daarin een eigen plaats moet zien te veroveren.

Hoe het komt dat de Ieren zich van Europa hebben afgewend, is voer voor sociologen. Ierland, een eiland dat in de negentiende eeuw een verwoestende hongersnood kende, is mede dankzij de genereuze bijdragen van de EU hét economische wonder van Europa. Door de kredietcrisis is dat feest nu over zijn hoogtepunt heen. Zoals meestal ligt de schuld in eigen ogen dan bij derden. Suikeroom Europa als kwade genius lag dus voor de hand. Brussel hield zich de afgelopen weken niet voor niets gedeisd.

Alleen de Franse minister van Buitenlandse Zaken, Kouchner, dacht er goed aan te doen de Ieren aan de vooravond van hun gang naar de stembus weg te zetten als ondankbare profiteurs. Dat was geen diplomatie meer, maar botheid. Maar Kouchner is niet de enige die het spoor bijster is geraakt. Op bijna alle niveaus verzuimen regeringen en parlementariërs nu al jaren om de Europese eenwording politiek cachet te geven. De Britse politicoloog William Wallace verwoordde het falen onlangs helder: „Ergens onderweg zijn we vergeten dat we een verhaal moeten vertellen.”

In Ierland heeft het daaropvolgende ressentiment zich nu in de stembus gemanifesteerd. De consequenties zijn groot. Een kleinere lidstaat heeft Europa in een houdgreep genomen, zonder dat de andere listaten een idee hebben hoe ze zich daaruit kunnen loswrikken. Volgens de Europese Commissie bestaat er geen ‘plan-B’ voor Ierland, al moeten zulke plannen er in werkelijkheid bijna wel zijn. Maar gelet op de moeizame voorgeschiedenis van het nu gesneefde constitutionele Verdrag van Lissabon is het de vraag of die meer kunnen opleveren dan een pas op de plaats. Veel wapens om Ierland alsnog in het gemeenschappelijke spoor te dwingen, heeft de EU op het eerste gezicht niet. Een herhaling van de gebeurtenissen begin deze eeuw, toen de Ieren zich eerst keerden tegen het Verdrag van Nice en op aandrang van Brussel ongeveer een jaar later in een tweede referendum daar toch maar mee instemden, ligt niet voor de hand. Ierland kan ook niet uit de EU worden gedrukt. Volgens de bestaande verdragen kan een lidstaat zich niet terugtrekken. In het nieuwe Verdrag van Lissabon werd die optie voor het eerst geschapen. Door tegen Europa te stemmen, hebben de Ieren zich dus paradoxaal genoeg tot Europa veroordeeld.

Eén van de politieke instrumenten die de rest van Europa nu heeft is: Ierland negeren. Als dat geen crisis mag heten, dan is het toch zeker stagnatie. Een andere weg zou kunnen zijn dat iedereen in Europa, ondanks het feit dat al 18 van de 27 lidstaten het verdrag hebben geratificeerd, maar een eigen koers gaat varen.

Dat kan. Nu zijn ook niet alle landen deel van de eurozone of het Schengenakkoord. Maar de risico’s van zo’n Europa van één, twee of nog meer snelheden is een wildgroei die uiteindelijk de basis van de gemeenschappelijke markt ondermijnt. Verloedering ligt dan op de loer. Want waarom zouden 26 landen zich netjes aan de regels moeten houden, als één staat ze aan de laars lapt?

Duitsland en Frankrijk zullen nu vermoedelijk het voortouw nemen om de schade zoveel mogelijk te beperken. Het Verdrag van Nice zal daarbij het uitgangspunt zijn. Dat blijft van kracht en biedt nog genoeg aanknopingspunten voor een gemeenschappelijk beleid. De Europese colonne kan op die manier in beweging blijven, zij het in slakkengang en doormodderend.

Maar als politieke wereldmacht in wording is Europa door de Ieren gesteriliseerd. Ook voor de economische grootmacht dreigt nu gevaar. Europa heeft zich ontwikkeld naar eenwording omdat het economische fundament in de loop der tijd ook politiek gezien structuur kreeg. Als die politieke kop er af gaat, is er geen garantie dat de economisch romp ongestoord zal doorgroeien.