Dik aangezette propaganda van de meester

Eén van de originele, ongeretoucheerde foto’s © Voller-Ernst.de Chaldej, Evgenij;Voller Ernst

Fotografie Jevgeni Chaldei. Das bedeutende Augenblick, eine Retrospektive. Martin-Gropius-Bau, Berlijn. Tot 28 juli. Catalogus 22 euro.

Joost van der Vaart

Hij blijft een van de beste oorlogsfotografen ooit, maar Jevgeni Chaldei valt in Berlijn toch een beetje van zijn torenhoge voetstuk.

Chaldei (1917-1997) was de man die in mei 1945 het hijsen van de Sovjetvlag op de Rijksdag fotografeerde. De foto is symbool geworden voor het einde van de Tweede Wereldoorlog en voor de overwinning op het fascisme. Maar wat blijkt op een grote overzichtstentoonstelling van Chaldei’s werk in de Berlijnse Martin-Gropius-Bau? De fotograaf heeft niet alleen dreigende rookwolken in zijn meesterstuk gemonteerd – wat algemeen bekend was – hij heeft ook een belangrijk detail weg geretoucheerd, wat niet iedereen weet. Bovendien is de foto in scène gezet.

Hoe verliep die bewuste dag? Jevgeni Chaldei, de joodse fotograaf in dienst van het Sovjetleger, komt op 2 mei 1945 ’s ochtends om ongeveer zeven uur met z’n Leica bij de Rijksdag aan. Daar is twee dagen eerder, door Russische stoottroepers die het pand op de Duitsers moesten veroveren, een vlag gehesen terwijl de kogels nog door de gangen zoefden. Maar dat historische moment is niet vastgelegd.

Met enkele soldaten klimt Chaldei op het dak van de Rijksdag. Hij vraagt ze de vlaggenstok met de rode hamer-en-sikkelvlag in een sokkel aan de achterkant van het dak te zetten. Daar is het uitzicht dramatischer dan aan de voorkant.

Chaldei drukt af. Pas later ziet hij op zijn foto dat de soldaat die helpt bij het neerzetten van de vlag om beide polsen een horloge draagt. Een plunderaar. Zo’n man past niet in het beeld van de heroïsche Sovjetmilitair. Chaldei werkt in opdracht van zijn superieuren het horloge aan de rechterpols vakkundig weg. Later krast hij het zelfs helemaal uit het negatief.

Veel van de foto’s die Chaldei op de Rijksdag heeft gemaakt – geretoucheerd en ongeretoucheerd; met en zonder ingemonteerde rookwolken – zijn op de tentoonstelling in Berlijn te zien. Het is enigszins een demasqué. Want waarom moest een grote fotograaf als Chaldei rommelen?

Allereerst omdat het van Moskou moest. En soms omdat hij een foto beter tot z’n recht kon laten komen. Daarmee is de vraag nog niet beantwoord of de plaat op de Rijksdag is vervalst of in scène gezet. Chaldei zei steevast ontwijkend: „Het is een goede foto met historische betekenis. Volgende vraag alstublieft.”

Jevgeni Chaldei is één van de handvol beroemd geworden joods-Russische fotografen die de ‘Grote Vaderlandse Oorlog’ en de Holocaust indringend hebben vastgelegd. Hijzelf, Dimitri Baltermants, Max Alpert, Arkadi Schaichet en Alexander Grinberg hadden het als joden in de Sovjet-Unie niet gemakkelijk. Maar ze waren nieuwsgierig, ondernemend en getalenteerd. Sommige van hun foto’s hebben eeuwigheidswaarde gekregen.

De omstandigheden waaronder mensen als Chaldei en Baltermants in de oorlog moesten werken, waren zwaar. Frontdienst betekende gevaar, weinig slaap en gezeur over welke foto’s mochten worden getoond. Baltermants werd naar een strafbataljon verbannen omdat hij een foto had gemaakt van een kapot geschoten Sovjettank die per abuis werd gepubliceerd.

Chaldei raakte later in ongenade. In 1948 werd hij bij persbureau TASS ontslagen wegens ‘onprofessioneel gedrag’. De ware reden: hij was jood.

Met Chaldeis foto’s werd propaganda bedreven. Maar dat maakt ze niet tot slechte foto’s. Zelfs van de bewerkte Rijksdagfoto kun je je afvragen of deze de waarheid in ernstige mate geweld aandoet. Waarschijnlijk niet. Zijn beste foto’s laten, in weergaloze vorm, de universele verschrikkingen van de oorlog zien.

In 1946 wordt Jevgeni Chaldei naar Neurenberg gestuurd om de processen tegen de nazi’s te verslaan. Vooral zijn foto’s van Hermann Göring, rechterhand van Adolf Hitler, zijn gedenkwaardig. Het vleesgeworden kwaad staat bij Chaldei te kijk als een uitgebluste loser.

Zijn latere foto’s zijn historisch minder interessant. Maar ook hier toont hij zich een meester. Ze vertellen een verhaal, laten iets van de visie van de maker doorschemeren en zijn compositorische juweeltjes. Bij Chaldei verveel je je nooit.

    • Joost van der Vaart