Van maskers en mannen

Foto uit de serie ‘Klaas’ Uit besproken boek Sooreh Hera: Adam & Ewald, zevendedagsgeliefden. Xtra, 144 blz. € 38,– Hera, Sooreh

Sooreh Hera: Adam & Ewald, zevendedagsgeliefden. Xtra, 144 blz. € 38,–

Sooreh Hera. Veel over gehoord, weinig van gezien. Op veel plekken zou haar werk worden tentoongesteld. Eerst in Gemeentemuseum Den Haag, vervolgens in MuseumgoudA, toen op Art Amsterdam. Maar nergens werden de foto’s van de Iraanse fotografe opgehangen. Een uitzonderlijke situatie. Want hoe vaak komt het voor dat iedereen de kunstenaar kent, maar niet het werk? Gelukkig is het nu mogelijk om Hera’s gewraakte serie te bekijken in het fotoboek Adam & Ewald, zevendedagsgeliefden – met, als bonus, ook nog niet eerder getoonde ‘fantasiebeelden’.

Eind vorig jaar ontstond een rel toen Wim van Krimpen, directeur van Gemeentemuseum Den Haag, liet weten dat hij een deel van het werk van Hera niet wilde exposeren. Van Krimpen vond het ongepast om foto’s te tonen waarop homoseksuelen maskers dragen die de profeet Mohammed en zijn schoonzoon Ali voorstellen. Hera trok al haar werk terug.

In de media waren de gewraakte foto’s vaak wél te zien, maar de andere opnamen uit de serie, waarvoor de fotografe zeven in Nederland wonende homostellen portretteerde, werden nauwelijks getoond. Dat gebeurt nu in Adam & Ewald, zevendedagsgeliefden, met een introductie van Joost Zwagerman. Volgens de auteur is het sleutelwoord van Adam & Ewald ‘liefde’.

Is dat zo? We zien Eric & Richard. Samuel & Benjamin. Hans & Richard. Ze tonen zichzelf, gefotografeerd in zachte schakeringen, in hun eigen omgeving: half naakt, gehuld in een string met panterpatroon, gesluierd als een bruid, of in leren broek zonder achterwerk. Dat het hier om ‘liefde’ gaat, lijkt nogal twijfelachtig. Je ziet dat deze mannen een wereld delen waarin ze een gezamenlijke identiteit en intimiteit hebben ontwikkeld, maar het geluk straalt er niet van af. De manier waarop ze zijn gefotografeerd, ieder apart, gehuld in die malle pakjes of, zoals in het geval van de gewraakte foto’s van Khosro & Farhad, met maskers op, geeft zo’n vervreemdend effect dat het moeilijk te begrijpen is wat deze foto’s nou eigenlijk moeten overbrengen. Gaat het hier wel om ‘de liefde’ of domineert het exhibitionisme en daarmee ook de neiging tot voyeurisme bij de fotografe? Het laatste lijkt de doorslag te geven.

Soms slaat Hera de spijker op de kop. Haar portretten van Klaas – in zijn eentje gefotografeerd terwijl hij poseert als vrouw – zijn ingetogen en ontroeren. Maar in de andere series is de fotograaf te dominant aanwezig. Te vaak heb je het gevoel dat Hera heeft gezegd: ga jij eens op bed liggen in je string met zebrapatroon.

De overtrokken enscenering domineert ook het laatste deel van Hera’s boek, getiteld ‘Ismael & Heilige’. Ditmaal zien we onder meer een foto van een man die in een kruisloze leren broek op bed ligt met een aan flarden geschoten masker van Ayatollah Khomeini. Een ander masker, met wat lijkt op de beeltenis van de profeet Mohammed, ligt naast hem. Het beeld is duidelijk gemaakt om te provoceren, ook al geeft Hera in de inleiding een hele andere verklaring voor haar ‘fantasiebeelden’: ‘Ik zocht naar een vorm van magisch-realisme in beeld en, heel bewust, hield ik mij bezig met de vraag wat de politieke implicaties van het magisch-realisme zijn.’

Hera citeert de Amerikaanse hoogleraar en dichter David Young die erop wijst dat politiek onderdeel is van het magisch-realisme, omdat de botsing tussen het ‘magische’ en wat ‘werkelijk’ is vaak wordt voorgesteld ‘als een botsing van culturen of beschavingen’, de één ‘primitief’ en daarom in contact met het magische, de ander‘beschaafd’, dus verondersteld ‘realistisch’. Dat klinkt aardig. Maar waar bestaat in dit werk ‘die botsing van culturen’ dan uit en wat zijn dan ‘die politieke implicaties’? Staat de homocultuur soms voor ‘de westerse beschaving’? Staan Mohammed, Ali en Khomeini voor ‘de achterlijke wereld’?

Veel magisch-realistische schrijvers, zoals Gabriel García Márquez, gebruiken de hyperbool en de metafoor als stijlmiddel om in hun verhalen verhulde kritiek te leveren op sociale en politieke omstandigheden in hun land. Dat kan een beeldend kunstenaar ook, maar dan moet een metafoor wel ergens op slaan. Helaas zaaien de beelden van Hera slechts verwarring. Misschien is het verstandig als de fotografe in de toekomst wat langer nadenkt over de inhoud van haar boodschap en zich minder richt op het polemische spel in de media. Helaas heeft Hera aangekondigd binnenkort met haar autobiografie te komen. Dan horen we dus wéér meer over haar, maar zien we wederom niets.