Sinatra zingt, Crosby verveelt zich

Op Amerikaanse jukeboxen waren in de jaren veertig van de vorige eeuw filmpjes te zien. Vooral de filmpjes van allang vergeten sterren zijn aandoenlijk. Meer dan honderd soundies staan nu op dvd.

Soundies. Inl. www.foreignmediamusic.nl Saxofonist en zanger Louis Jordan

Een dagje uit, moet de regisseur hebben bedacht, dat is een aardig idee voor een liedje dat Skylark heet. Het hele orkest van trompettist Sonny Dunham is in een parkachtige omgeving gegroepeerd rondom een welgevuld picknicklaken. Een paar muzikanten op een bankje, met een mooie meid tussen hen in, een paar man op de grond en Dunham zelf met zijn trompet onder een idyllisch bedoelde boom. Op een andere bank, enigszins opzij, ligt het dromerig ogende zangeresje Harriet Clark in een smetteloze avondjurk. Ze zingt en richt haar blik naar boven. Daar vliegt, in een tussenshot, de leeuwerik van het liedje.

Maar het is allemaal nep. Het park is een decortje in een studio. Veel ruimte is er niet; de trombonisten moeten zelfs een beetje uitkijken dat ze geen glazen op het laken omstoten als de schuifbuizen helemaal opengaan. Het moest een ontspannen tafereeltje lijken, maar het oogt in werkelijkheid nogal lachwekkend. Hoewel dat 67 jaar geleden misschien heel anders was. Misschien vond iedereen het toen reuzecharmant om een populair orkest met een lieftallige vocaliste in zo’n informele situatie te zien. Alsof ze op een vrije dag door de camera waren betrapt terwijl ze zomaar wat muziek zaten te maken. En bovendien was Skylark in 1941 een succesnummer.

Het filmpje is een soundie,

waarvan er tijdens de Tweede Wereldoorlog in Amerika ruim 1800 zijn gemaakt. Ze werden opgenomen op 16mm-film en via een ingenieus systeem met spiegels geprojecteerd op schermpjes die destijds op het nieuwste type jukebox waren gemonteerd. Voortaan waren de hits van de dag dus niet alleen maar te horen, maar ook – na inworp van tien dollarcent – te zien. De televisie bestond nog niet; voor wie te ver weg woonde of niet genoeg geld had om de sterren te zien optreden in clubs en theaters, was de visuele jukebox een hele uitkomst. Toch nog een kans om al die zangers, zangeressen en musici in actie te zien.

Een soundie was een videoclip voordat dat woord bestond.

Wie op YouTube de zoekterm soundie intikt, krijgt er 141. Niet allemaal authentiek, soms nagemaakt en soms ook uit een muzikale bioscoopfilm geknipt, maar er zitten mooie voorbeelden van het genre tussen. Het kan echter ook anders. Op de drie dvd’s die Foreign Media dezer dagen heeft uitgebracht onder de verzameltitel Soundies, staan er in totaal 120 – en die zijn allemaal echt: veertig per dvd, onderverdeeld in vocalisten (Crooners & Divas), zanggroepjes (Vocal Harmonies) en Zuid-Amerikaanse klanken (The Latin Way). Precieze jaartallen ontbreken en hier en daar is het beeld een beetje aangevreten of net niet helemaal synchroon met het geluid. Maar bezienswaardig is deze collectie wel. Om gegarandeerd een goede bui van te krijgen. Of de slappe lach, want menigmaal heeft de illustratiedrift van de anonieme filmpjesmakers tot potsierlijke resultaten geleid.

Neem de allang vergeten zanger Jimmy Foster met het evenmin bekend gebleven nummer All of a Sudden My Heart Sings. Hij zit zingend op de behandelbank van een zenuwarts die halverwege het lied een stethoscoop tevoorschijn haalt om met het uiteinde aandachtig de hartstreek van de patiënt te beroeren. En zie hoe een zekere Royce Goodrich in een directeurskantoortje Just One of Those Things ten gehore brengt, terwijl een naast zijn bureau gezeten secretaresse vlijtig aantekeningen maakt.

Men kan zich afvragen

wat er in vredesnaam van al die zangers en zangeressen is geworden, maar des te meer geldt die vraag voor de figuranten die hier hun uiterste best doen met stil spel zo veel mogelijk facetten van het emotionele spectrum te vertonen.

De beste figurant van allemaal duikt op in een soundie met Frank Sinatra. Het filmpje is grotendeels een reguliere concertregistratie: jeugdige crooner zingt het swingende Saturday Night Is the Loneliest Night of the Week, staande bij een groot orkest. Maar bijna aan het eind van het nummer zien we opeens een man met een koptelefoon op zijn hoofd die terzijde een krantje leest en fors zit te gapen – alsof Sinatra’s optreden hem ten diepste verveelt. Dan draait hij zich naar de camera, zodat we zien wie hij is: niemand minder dan Bing Crosby! Juist in de dagen dat zijn status als populairste zanger van Amerika werd bedreigd door de sensationele opkomst van de twaalf jaar jongere Sinatra, was Crosby dus bereid om even te komen figureren in een filmpje van zijn grootste concurrent. Een superieure grap waarmee de oudere charmezanger zich van zijn allersportiefste kant liet zien.

Lang niet iedereen was trouwens zo fotogeniek als Frank Sinatra. Och arme, kijk eens naar de gebrylcreemde zanger in smoking die zichzelf de artiestennaam Harry Cool heeft aangemeten. In een clubdecortje met bezoekers aan tafeltjes zingt hij het weemoedige Stardust. Met een mooie, warme stem, dat wel, maar het valt hem zichtbaar zwaar om losjes rond te lopen. Hij weet waarachtig niet waar hij zijn handen moet laten. Soms in de steekzakken van zijn colbertje, soms langs zijn lijf hangend en dan weer in elkaar geslagen, alsof hij met de vingers van de ene hand over de ring aan zijn andere staat te wrijven.

Harry Cool heeft ook op internet geen enkel spoor nagelaten; wat dat betreft is hij net zo min te benijden als zijn collega in overjas, in een straatdecor met neonlichtjes, die aanstalten maakt om tijdens het instrumentale tussenspel van That Old Feeling een sigaret aan te steken met een lucifer. Maar doordat de lucifer niet meteen ontbrandt, duurt dat tussenspel net te kort. Zodat hij met een niet aangestoken sigaret tussen zijn vingers aan de rest van het lied moet beginnen. Waar bij alle anderen in de ondertitel de naam van de uitvoerende(n) wordt vermeld, staat in zijn geval: unknown. De samenstellers hebben niet eens zijn naam kunnen traceren.

De soundies zijn na 1946 snel verdwenen. De filmpjes waren kostbaar en de afspeelapparatuur was niet altijd even solide. Doorslaggevender was echter het feit dat het publiek niet meer wilde kijken toen het nieuwtje eraf was. „De functie van een jukebox is het verschaffen van achtergrondmuziek bij het praten, drinken of dansen”, schreef deskundige John Krivine in zijn boek Juke Box Saturday Night. „De videobox hield daar geen rekening mee.” Ook de in Frankrijk gelanceerde scopitones die begin jaren zestig volgens een vergelijkbaar procédé werden gemaakt, zijn alweer snel verdwenen. Om dezelfde reden, waarschijnlijk.

Pas door de videoclips, vanaf de jaren zeventig, is het geïllustreerde liedje tot volle wasdom gekomen. Maar dat was aan een tv-zender (MTV) te danken. De jukebox kwam daar niet meer aan te pas.

Soundies. Inl. www.foreignmediamusic.nl