Grondwet VS versus Guantánamo

De volgende Amerikaanse president zou Guantánamo Bay willen sluiten, maar ook na de baanbrekende uitspraak van het Hof, gisteren, blijft dit lastig.

Het juridische zwarte gat Guantánamo Bay is iets minder zwart geworden. Gisteren bepaalde het Amerikaanse federale Hooggerechtshof dat de 270 verdachten, van wie sommige al meer dan zes jaar vastzitten, hun detentie mogen aanvechten bij federale rechtbanken.

Dit eeuwenoude, en grondwettelijk vastgelegde recht op habeas corpus geldt niet alleen voor Amerikanen, stelde een meerderheid van het Hof, maar ook voor buitenlandse ‘vijandelijke strijders’. De Amerikaanse regering had bepaald dat de gevangenen, omdat ze werden vastgehouden op Cuba en niet op Amerikaans grondgebied, geen toegang mochten krijgen tot het federale rechtsysteem.

President Bush, op staatsbezoek in Italië, gaf aan het niet eens te zijn met de uitspraak van het Hof. Maar hij zei zich erbij neer te zullen leggen.

Hij moet wel. In tegenstelling tot de twee eerdere keren dat het Hof zich uitsprak over de juridische positie van de gevangenen, sprak een meerderheid van de rechters zich niet uit over de bevoegdheden van de president of over de Geneefse Conventies voor oorlogsrecht. Het Hof besliste over het grondwettelijke recht van de gevangenen.

Daardoor is het moeilijker voor de regering-Bush om de uitspraak te omzeilen. Na een eerdere uitspraak van het Hof paste Bush de wet en de procedures op Guantánamo Bay aan.

Daarbij kon hij rekenen op de steun van een Republikeinse meerderheid in het Congres, die onder meer goedkeurde dat habeas corpus opgeheven kon worden „in geval van een opstand of invasie”. Hierover oordeelt het Hooggerechtshof nu: „De wetten en de grondwet zijn gemaakt om te overleven, en nageleefd te worden, ook in buitengewone tijden. Om te zeggen dat de uitvoerende tak [van de trias politica, red.] de grondwet aan of uit kan schakelen wanneer hij wil, zal leiden tot een regime waarin hij, en niet het Hof, bepaalt wat de wet is.”

Bovendien zijn steeds meer Congresleden, onder wie veel Democraten maar ook de invloedrijke ex-voorzitter van de juridische commissie van het Congres, de Republikein Arlen Specter, niet langer overtuigd van het nut van Guantánamo Bay. „De regering heeft niet weten aan te tonen dat de mannen op Guantanámo echt een bedreiging zijn”, zo zei Specter vanochtend in de New York Times.

De uitspraak van het Hooggerechtshof heeft onmiddellijk gevolg voor naar schatting 190 van de 270 gevangenen. Zij zijn nog niet aangeklaagd en zullen dat naar verwachting ook niet worden. Hun advocaten hebben gisteren al de eerste habeas corpus-zaken ingediend.

De uitspraak zal geen gevolg hebben voor de twintig zaken op Guantánamo Bay zelf. Die gaan gewoon door, zei de minister van Justitie vanochtend. Op dit moment loopt voor een militaire commissie, een soort oorlogstribunaal dat wordt gevormd door drie Amerikaanse militairen, een zaak tegen Khalid Sheikh Mohammed, het zelfverklaarde ‘brein’ achter de aanslagen van 11 september. Hij zou wel, parallel aan deze zaak, zijn detentie kunnen aankaarten bij een federale rechtbank.

Guantánamo Bay zal ook niet binnen afzienbare tijd worden gesloten. In tegendeel, de uitspraak zal allereerst een lawine aan nieuwe rechtszaken veroorzaken. Zo kan een gevangene nu theoretisch het leger dwingen uit te leggen waarom hij is opgepakt. Ook zullen rechters zich moeten buigen over welke factoren (bijvoorbeeld hoe en waar een verdachte is opgepakt en of hij mishandeld of gemarteld is) een detentie ongeldig maken. In alle zaken zal hoger beroep mogelijk zijn.

Sluiting zal zeker ook op verzet stuiten, getuige het minderheidsstandpunt van het Hooggerechtshof. Rechter Antonin Scalia waarschuwde: „De natie zal spijt krijgen van wat het Hof vandaag heeft gedaan.” Volgens Scalia is het land „in oorlog met radicale moslims” en zal dit „de oorlog moeilijker” maken. „Dit leidt er zeker toe dat er meer Amerikanen zullen worden gedood.”

Uiteindelijk is het aan de volgende Amerikaanse president om een beslissing te nemen over Guantánamo Bay. Beide presidentskandidaten hebben aangegeven de terreurgevangenis te willen sluiten. Dat heeft president Bush ook al meerdere malen gezegd. Sluiting blijkt zo makkelijk nog niet.

Uitspraak hof en reactie Bush op nrc.nl/buitenland